Hasta Hakları: Başvuru Yolları ve Bilgilendirilme Hakkı

Hasta hakları, sağlık hizmeti alan kişinin bu süreçte sahip olduğu hakların bütünüdür. Bu haklar hem mevzuatta hem de uluslararası düzenlemelerde güvence altına alınmıştır.

Bu yazı, hakların kapsamını ve ihlal hâlinde işletilecek başvuru yollarını ele alır. Zarar oluşmuş hâller bakımından malpraktis davası yazımıza bakabilirsiniz.

Temel haklar

1. Sağlık hizmetinden yararlanma hakkı

Hasta, adalet ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde sağlık hizmetinden yararlanma hakkına sahiptir.

Kapsamı:

• Ayrım gözetilmeksizin hizmet alma,
• Öncelik sırasının tıbbi ölçütlere göre belirlenmesi,
• Acil durumlarda, ödeme gücüne bakılmaksızın müdahale yapılması. Acil hâllerde hastanın kabul edilmemesi veya teminat istenmesi hukuka aykırıdır.
• Sevk gerektiren hâllerde uygun kuruluşa yönlendirilme.

2. Bilgilendirilme hakkı

Hasta; sağlık durumu, uygulanacak işlemler, riskleri, alternatifleri ve beklenen sonuçlar hakkında bilgi alma hakkına sahiptir.

Bilgilendirmenin nitelikleri:

• Hastanın anlayabileceği dilde ve düzeyde olması,
• Yeterli süre önce yapılması,
• Soru sorma imkânının tanınması,
• Talep hâlinde yazılı olarak verilmesi.

Hasta ayrıca bilgi almaktan vazgeçme hakkına da sahiptir. Bu tercih kayda geçirilmelidir.

3. Rıza ve aydınlatılmış onam

Tıbbi müdahale, kural olarak hastanın rızasıyla yapılır.

Aranan koşullar:

• Rızanın müdahaleden önce alınması,
• Aydınlatma yapıldıktan sonra alınması,
• Serbest iradeyle verilmesi,
• Her zaman geri alınabilir olması.

Onam formunun matbu ve genel ifadelerle imzalatılması yeterli görülmez. Müdahale kapısında, işlemden hemen önce imzalatılan formların hukuki değeri sınırlıdır.

İstisnalar: acil hâller, bilinci kapalı hastada gecikmesi hâlinde yaşamsal tehlike doğacak müdahaleler, kanunda öngörülen zorunlu hâller.

Küçük ve kısıtlılar bakımından veli veya vasinin rızası aranır; ancak hastanın görüşü de olgunluk düzeyine göre dikkate alınır.

4. Tedaviyi reddetme ve durdurma hakkı

Hasta, tedaviyi reddetme veya durdurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Bu hâlde:

• Doğabilecek sonuçların hastaya anlatılması,
• Durumu belirten yazılı belgenin alınması gerekir.

Acil ve yaşamsal müdahaleler ile kanunda öngörülen zorunlu hâller bakımından istisnalar bulunur.

5. Hekim ve kuruluş seçme hakkı

Hasta:

• Sağlık kuruluşunu seçme ve değiştirme,
• Kuruluş içindeki personeli seçme ve değiştirme,
• Tedavisinden sorumlu hekimin kimliğini, unvanını ve uzmanlığını bilme hakkına sahiptir.

Bu hak; kuruluşun fiziki imkânları, personel durumu, sevk zinciri kuralları ve sosyal güvenlik mevzuatı çerçevesinde kullanılır.

6. Mahremiyet hakkı

Kapsamı:

• Muayene ve müdahalenin, mahremiyete uygun ortamda yapılması,
• Tedaviyle doğrudan ilgili olmayan kişilerin bulundurulmaması,
• Sağlık durumuna ilişkin bilgilerin gizli tutulması,
• Ölüm sonrası da gizliliğin korunması,
• Hastanın izni olmaksızın kayıt (fotoğraf, video) yapılmaması.

Sağlık verileri özel nitelikli kişisel veri sayılır ve daha sıkı korumaya tabidir. Bu konuda tıbbi verilerin gizliliği yazımıza bakabilirsiniz.

7. Kayıtlara erişim hakkı

Hasta, kendisiyle ilgili tüm sağlık kayıtlarına erişme ve bir örneğini alma hakkına sahiptir.

İstenebilecek belgeler:

• Hasta dosyası ve epikriz,
• Ameliyat ve anestezi notları,
• Hemşire gözlem formları,
• Görüntüleme ve laboratuvar sonuçları (ham veri dâhil),
• Patoloji raporları,
• Konsültasyon notları,
• İlaç uygulama kayıtları,
• Aydınlatılmış onam formu.

Uygulama önerisi. Talebin yazılı yapılması ve kaydının alınması. Talebin karşılanmaması hâlinde bu durumun tutanakla kayda geçirilmesi ve hasta hakları birimine başvurulması gerekir.

Ayrıca hasta, kayıtlarındaki hatalı bilgilerin düzeltilmesini isteyebilir.

8. Saygı ve itibar görme hakkı

• Güler yüzlü, nazik ve şefkatli yaklaşım,
• Ziyaret ve refakatçi bulundurma hakkı (kuruluş kuralları çerçevesinde),
• İnanç gereklerini yerine getirebilme,
• Ağrı ve acının azaltılması,
• Ölüm hâlinde saygı gösterilmesi.

9. Şikâyet ve dava hakkı

Hasta, haklarının ihlali hâlinde şikâyette bulunma ve dava açma hakkına sahiptir. Bu hakkın kullanılması nedeniyle hizmet almasında olumsuzluk yaratılamaz.

Başvuru yolları

1. Hasta hakları birimi

Sağlık kuruluşlarında bulunan hasta hakları birimine başvurulur.

• Başvuru yazılı yapılır ve kayıt numarası alınır,
• Başvuru hasta hakları kuruluna iletilir,
• Kurul, başvuruyu değerlendirerek karar verir,
• Sonuç başvurana bildirilir.

Bu, en hızlı ve masrafsız yoldur. Ayrıca oluşturulan dosya, sonraki dava sürecinde delil oluşturur.

2. SABİM ve CİMER

Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi (SABİM) ve Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) üzerinden başvuru yapılabilir.

Başvuru üzerine yürütülen inceleme sonucu düzenlenen rapor, dava dosyasında kullanılabilir.

3. Tabip odası

Meslek etiğine aykırılık bakımından disiplin soruşturması başlatılması istenebilir.

4. Sosyal Güvenlik Kurumu

İlave ücret alınması, sözleşme kapsamındaki hizmet için ücret talep edilmesi veya fatura düzensizliği hâllerinde SGK’ya şikâyette bulunulabilir.

5. Kişisel Verileri Koruma Kurulu

Sağlık verilerinin hukuka aykırı işlenmesi veya paylaşılması hâlinde başvuru yolu açıktır.

6. Yargı yolu

Kamu hastanelerinde: idari yargıda tam yargı davası. Dava öncesinde idareye başvuru zorunludur.

Özel hastanelerde: adli yargıda tazminat davası.

Ceza şikâyeti: taksirle yaralama, özel hayatın gizliliğini ihlal veya kişisel verilerin hukuka aykırı işlenmesi suçları bakımından.

Ödeme ve fatura konuları

Uygulamada en çok karşılaşılan şikâyet başlıklarından biridir.

İlave ücret sınırı. Özel sağlık kuruluşlarının, SGK ile anlaşmalı hizmetlerde alabileceği ilave ücret mevzuatla sınırlandırılmıştır. Bu sınırı aşan talepler için SGK’ya şikâyet edilebilir.

Acil hâllerde ücret. Acil sağlık hizmetlerinde, ödeme gücüne bakılmaksızın müdahale yapılması gerekir. Acil hâlde teminat veya ön ödeme istenmesi hukuka aykırıdır.

Bilgilendirme yükümlülüğü. Hasta, ücretlendirme ve ödeme koşulları hakkında önceden bilgilendirilmelidir. Bilgilendirilmeksizin yapılan işlemler bakımından itiraz hakkı doğar.

Fatura itirazı. Ayrıntılı fatura istenmeli; hizmet kalemlerinin gerçekten sunulup sunulmadığı incelenmelidir. Sunulmayan hizmetlerin faturalandırılması hâlinde yazılı itiraz edilmelidir.

Hakların kullanılmasında pratik öneriler

1. Görüşmeleri kayda geçirin. Hekimle yapılan görüşmelerde verilen bilgileri tarih belirterek not alın.
2. Belgeleri anında talep edin. Taburcu olurken epikriz ve dosya örneğini isteyin. Sonradan talep süreç gerektirir.
3. Onam formunu okuyun. İçeriğine katılmıyorsanız veya bilgilendirilmediğinizi düşünüyorsanız bu durumu forma yazın.
4. Refakatçi bulundurun. Bilgilendirme sırasında bir yakınınızın bulunması, sonradan ispat kolaylığı sağlar.
5. Şikâyeti yazılı yapın. Sözlü şikâyetler kayıt altına alınmaz.
6. İkinci görüş alın. Önemli müdahalelerden önce başka bir hekimin değerlendirmesini almak, hem sağlık hem hukuk bakımından yararlıdır.

Değerlendirme

Hasta hakları bakımından sonucu belirleyen üç unsur vardır: bilgilendirmenin yeterliliğinin müdahale öncesinde sorgulanması, hasta dosyası örneğinin taburcu aşamasında yazılı talep ile alınması ve ihlal hâlinde hasta hakları birimine yazılı başvuru yapılarak kayıt oluşturulması.

Süreç değerlendirmesi için sağlık hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.