Suçun Unsurları: Bir Fiil Hangi Şartlarda Suç Sayılır?

Bir fiilin suç sayılması ve cezalandırılması, birden çok koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlıdır. Yalnızca zarar doğması veya toplumsal olarak kınanması yeterli değildir.

Bu koşulların bilinmesi, hem şikâyet aşamasında talebin doğru kurulmasını hem de savunmada hangi başlığa dayanılacağının belirlenmesini sağlar. Bir dosyada savunma çoğu zaman “yapmadım” demekle değil, unsurlardan birinin eksik olduğunu ortaya koymakla yürütülür.

Kanunilik: her şeyin başlangıcı

Kanunda açıkça suç sayılmayan bir fiil için ceza verilemez. Bu ilkenin sonuçları şunlardır:

• Kıyas yasağı. Bir fiil, benzerlik kurularak suç kapsamına sokulamaz.
• Belirlilik. Suç tanımının açık ve öngörülebilir olması gerekir.
• Geçmişe yürüme yasağı. Fiilin işlendiği tarihte suç olmayan bir davranış, sonradan çıkan kanunla cezalandırılamaz.
• Lehe kanunun uygulanması. Sonradan yürürlüğe giren ve fail bakımından daha hafif sonuç doğuran hüküm uygulanır.

Bu nedenle savunmada ilk sorulan soru şudur: iddia edilen fiil, kanunda tanımlanan suç tipine gerçekten uyuyor mu?

Maddi unsur: fiil, netice ve nedensellik

Fiil, dış dünyada gerçekleşen davranıştır. İcrai (yapma) ya da ihmali (yapmama) biçimde olabilir. İhmali davranışın cezalandırılması için, kişinin hareket etme yükümlülüğü altında bulunması gerekir.

Netice, kanunun aradığı sonuçtur. Bazı suçlarda netice zorunludur; bazılarında ise hareketin yapılması yeterlidir.

Nedensellik bağı, fiil ile netice arasındaki bağlantıdır. Netice, failin davranışına bağlanamıyorsa sorumluluk doğmaz. Uygulamada bu unsur, özellikle taksirli suçlarda ve tıbbi uygulama iddialarında bilirkişi incelemesiyle tartışılır.

Fail ve mağdur, suç tipine göre özellik gösterebilir. Örneğin bazı suçlar yalnızca kamu görevlisi tarafından işlenebilir.

Konu, suçun üzerinde gerçekleştiği değerdir.

Manevi unsur: kast ve taksir

Türk ceza hukukunda kusursuz sorumluluk yoktur. Bir fiilin suç oluşturması için failin kast veya taksirle hareket etmiş olması gerekir.

Kast

Suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir.

Doğrudan kast, neticenin bilinip istenmesidir. Olası kast ise neticenin gerçekleşmesinin öngörülmesine karşın kişinin “olursa olsun” diyerek hareket etmesidir. Olası kastta cezada indirim uygulanır.

Taksir

Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık sonucu, öngörülebilir bir neticenin öngörülmemesidir.

Taksirli fiiller yalnızca kanunda açıkça belirtilen hâllerde cezalandırılır. Trafik kazaları, iş kazaları ve tıbbi uygulama iddiaları bu alanın tipik örnekleridir.

Bilinçli taksir, kişinin neticeyi öngörmesine karşın istememesi hâlidir; bu durumda ceza artırılır.

Kast ile taksir arasındaki ayrım, cezanın miktarını belirgin biçimde değiştirdiği için dosyalarda en çok tartışılan başlıklardan biridir.

Hukuka aykırılık ve hukuka uygunluk sebepleri

Bir fiil, kanuni tanıma uygun olsa dahi hukuk düzeni tarafından izin verilmiş olabilir. Bu hâllerde suç oluşmaz.

Kanun hükmünü yerine getirme. Kamu görevlisinin kanunun verdiği yetkiyi kullanması.

Meşru savunma. Haksız bir saldırıyı defetme zorunluluğuyla ve orantılı biçimde hareket edilmesi. Saldırının gerçekleşmiş ya da tekrarı muhakkak olması, savunmanın zorunlu olması ve saldırı ile savunma arasında oran bulunması aranır.

Zorunluluk hâli. Ağır ve muhakkak bir tehlikeden korunmak amacıyla ve tehlikenin ağırlığıyla orantılı biçimde hareket edilmesi.

İlgilinin rızası. Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin rızası bulunması.

Hakkın kullanılması. Hukuken tanınmış bir hakkın sınırları içinde kullanılması. Basın özgürlüğü ve eleştiri hakkı, hakaret iddialarında bu başlık altında değerlendirilir.

Sınırın aşılması hâlinde suç oluşur; ancak taksirle aşılmışsa cezada indirim uygulanır. Meşru savunmada sınırın mazur görülebilecek bir heyecan veya korkuyla aşılması hâlinde ise ceza verilmemesi gündeme gelir.

Kusurluluğu etkileyen hâller

Bu hâller suçu ortadan kaldırmaz; cezayı etkiler veya ceza verilmesini engeller.

Yaş küçüklüğü. Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocuklara ceza verilemez. On iki-on beş ve on beş-on sekiz yaş aralıkları bakımından farklı düzenlemeler uygulanır.

Akıl hastalığı. İşlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan kişiye ceza verilmez; güvenlik tedbiri uygulanır.

Sağır ve dilsizlik. Yaş gruplarına ilişkin hükümlere benzer bir düzen öngörülmüştür.

Geçici nedenler, alkol veya uyuşturucu etkisi. İradi olarak alınan alkol ya da uyuşturucu etkisinde işlenen suçlarda ceza indirimi uygulanmaz.

Cebir, şiddet, korkutma ve tehdit. Karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet altında hareket eden kişi cezalandırılmaz.

Hata. Suçun maddi unsurlarında veya hukuka uygunluk sebeplerinde yanılma, kanunda öngörülen çerçevede sonuç doğurur.

Haksız tahrik. Haksız bir fiilin yarattığı hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlenmesi hâlinde cezada indirim uygulanır. Uygulamada en sık ileri sürülen hâldir.

Teşebbüs

Suçu işlemeye elverişli hareketlerle icraya başlayıp, elinde olmayan sebeplerle tamamlayamayan kişi teşebbüsten sorumlu tutulur. Ceza, meydana gelen zarar ve tehlikenin ağırlığına göre indirilerek belirlenir.

Gönüllü vazgeçme ise farklıdır: fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçer veya neticenin gerçekleşmesini önlerse, teşebbüsten değil yalnızca o ana kadar işlenmiş varsa başka bir suçtan sorumlu olur.

Bazı suçlarda kanun, teşebbüsün tamamlanmış suç gibi cezalandırılacağını öngörür.

İştirak

Suçun birden fazla kişi tarafından işlenmesi hâlinde katkının niteliğine göre sorumluluk belirlenir.

Fail, suçun kanuni tanımındaki fiili gerçekleştiren kişidir. Birlikte hareket edenler müşterek fail olarak sorumlu tutulur.

Azmettiren, başkasını suç işlemeye karar verdiren kişidir; işlenen suçun cezasıyla cezalandırılır.

Yardım eden, suçun işlenmesine katkı sağlayan kişidir; cezası indirilir. Teşvik etmek, yol göstermek, araç sağlamak bu kapsamdadır.

Katkının hangi kategoriye girdiği cezayı doğrudan etkilediği için savunmada önemli bir tartışma alanıdır.

Suçların birleşmesi

Bir fiille birden çok suçun oluşması ya da aynı suçun tekrarlanması hâlinde ceza nasıl belirlenir?

Zincirleme suç. Aynı suç işleme kararı kapsamında, aynı kişiye karşı değişik zamanlarda işlenen suçlarda tek ceza verilir ve artırım uygulanır.

Fikri içtima. Bir fiille birden fazla farklı suçun oluşması hâlinde, en ağır cezayı gerektiren suçtan ceza verilir.

Bileşik suç. Bir suçun unsuru veya nitelikli hâli olan fiil için ayrıca ceza verilmez.

Değerlendirme

Ceza dosyalarında savunma, çoğu zaman olayın inkârı üzerine değil unsurların denetimi üzerine kurulur. Fiilin kanuni tanıma uymadığı, manevi unsurun bulunmadığı, hukuka uygunluk sebebi olduğu ya da kusurluluğu etkileyen bir hâl bulunduğu ortaya konulabilirse sonuç değişir.

Dosyanızın hangi başlık üzerinden değerlendirilebileceğini görmek için ceza hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.