Hakaret Suçu ve Cezası: Şikâyet Süresi ve Eleştiri Sınırı

Hakaret, kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek suretiyle işlenen bir suçtur.

Uygulamada en çok karşılaşılan suç tiplerinden biridir. Buna karşılık her ağır söz hakaret oluşturmaz; eleştiri hakkı ile suç arasındaki sınır dosyaların merkezinde yer alır.

Suçun işlenme biçimleri

Kanun iki farklı davranış öngörür.

Somut bir fiil veya olgu isnat etmek. Kişiye belirli bir davranışın atfedilmesi. Örneğin “işyerinden para çaldı” ifadesi bu kapsamdadır.

Sövmek. Somut bir olgu bildirmeksizin, doğrudan onur ve saygınlığı rencide eden ifadeler kullanılması.

İsnadın gerçek olması hâlinde durum değişir. Ancak bunun için isnadın ispatı gerekir ve ispat, ancak kanunda öngörülen koşullarda mümkündür.

Cezası

Kanunda hakaret suçu için üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülmüştür.

Cezayı artıran hâller:

• Aleniyet. Fiilin alenen işlenmesi hâlinde ceza artırılır.
• Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi. Bu hâlde cezanın alt sınırı daha yüksek uygulanır.
• Dinî, siyasî, sosyal ve felsefî inanç ile mensup olduğu din gereği kutsal sayılan değerlerden bahisle işlenmesi.
• Basın ve yayın yoluyla işlenmesi.

Aleniyet, fiilin belirsiz sayıda kişinin görebileceği veya duyabileceği bir ortamda işlenmesini ifade eder. Kamuya açık sosyal medya paylaşımları, apartman panosuna asılan yazılar ve topluluk önünde söylenen sözler bu kapsamda değerlendirilir.

Huzurda ve gıyapta hakaret

Huzurda hakaret, kişinin bizzat bulunduğu ortamda işlenir.

Gıyapta hakaret ise kişinin bulunmadığı ortamda işlenir. Bunun cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat edilerek işlenmesi gerekir. Yani sözlerin en az üç kişiye ulaşmış olması aranır.

Bu ayrım pratikte önemlidir. İki kişilik bir sohbette söylenen sözler, kişinin gıyabında söylenmişse suç oluşturmaz.

Eleştiri ile hakaret arasındaki sınır

Düşünce ve ifade özgürlüğü anayasal bir haktır. Eleştiri, kabul edilebilir sınırlar içinde kaldığı sürece hukuka uygundur; sert ve rahatsız edici olması tek başına suç oluşturmaz.

Değerlendirmede dikkate alınan ölçütler şunlardır:

Bağlam. Sözlerin hangi tartışma içinde ve hangi olay üzerine söylendiği.

Muhatabın konumu. Siyasetçi, kamu görevlisi ve kamuya mal olmuş kişiler bakımından eleştiriye katlanma yükümlülüğü daha geniştir.

İfadenin niteliği. Değer yargısı mı, olgu isnadı mı olduğu. Değer yargıları için ispat aranmaz; olgu isnatları bakımından gerçeklik önem taşır.

Ölçülülük. Sözlerin, eleştirilen konuyla bağlantılı olup olmadığı. Konuyla ilgisiz kişisel saldırılar bu sınırı aşar.

Yargı kararlarında sıkça atıf yapılan bir ölçüt de şudur: bir ifadenin ağır, incitici veya rahatsız edici olması tek başına hakaret oluşturmaz; belirleyici olan, o ifadenin kişinin onur ve saygınlığına yönelik doğrudan bir saldırı niteliği taşıyıp taşımadığıdır.

Haksız fiile tepki ve karşılıklı hakaret

Hakaret suçunda kanun iki özel düzenleme öngörür.

Haksız fiile tepki. Haksız bir fiile tepki olarak işlenen hakaret hâlinde ceza verilmemesi gündeme gelir.

Karşılıklı hakaret. Karşılıklı olarak işlenmesi hâlinde, olayın niteliğine göre taraflardan biri veya ikisi bakımından ceza verilmemesine karar verilebilir.

Bu düzenlemeler uygulamada sıkça gündeme gelir; özellikle trafik tartışmaları, komşuluk uyuşmazlıkları ve iş yeri anlaşmazlıklarında.

Şikâyet süresi ve uzlaştırma

Hakaret kural olarak şikâyete bağlı bir suçtur. Şikâyet, fiilin ve failin bilindiği veya öğrenildiği günden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır.

Süre geçtikten sonra yapılan şikâyet soruşturma açılmasını sağlamaz. Bu, uygulamada en sık karşılaşılan hak kaybı sebebidir. Özellikle sosyal medya paylaşımlarında, içeriğin öğrenildiği tarihin belgelenmesi önemlidir.

Kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret ise şikâyete bağlı değildir; savcılık kendiliğinden soruşturma başlatır.

Hakaret suçu uzlaştırma kapsamındadır. Bu nedenle soruşturma aşamasında taraflar uzlaştırmacıya yönlendirilir. Uzlaşma sağlanırsa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Delil hazırlığı

Şikâyette bulunulacaksa toplanması gerekenler:

1. Sözlerin geçtiği ortama ilişkin tanık bilgileri,
2. Yazılı hakaretlerde ekran görüntüleri, mesaj kayıtları ve içeriğe erişim bilgileri,
3. Sosyal medya paylaşımlarında hesap bilgisi, paylaşım tarihi ve bağlantı adresi,
4. Ses veya görüntü kaydı varsa kaydın niteliği ve elde edilme biçimi,
5. Aleniyeti gösteren veriler: paylaşımın kamuya açık olduğu, görüntüleme ve yorum sayısı.

Dijital içeriklerin silinme ihtimali nedeniyle kayıtların gecikmeksizin alınması ve gerekiyorsa noter tespiti yapılması yerinde olur.

Delilin hukuka uygun elde edilmesi zorunludur. İzinsiz erişimle elde edilen içerikler hem değerlendirilmez hem de ayrı bir suç oluşturabilir.

Hukuk davası boyutu

Hakaret, aynı zamanda kişilik haklarına saldırı oluşturur. Bu nedenle ceza şikâyetinden bağımsız olarak manevi tazminat davası açılabilir.

İki sürecin ölçütleri farklıdır. Ceza dosyasında beraat kararı verilmesi, tazminat davasının reddi sonucunu doğurmaz. Tazminat davasında ölçüt kişilik hakkının ihlal edilip edilmediğidir.

Sosyal medya üzerinden işlenen fiillerde ayrıca içeriğin kaldırılması ve erişimin engellenmesi talebinde bulunulabilir. Bu konuda sosyal medyada hakaret ve siber zorbalık yazımıza bakabilirsiniz.

Değerlendirme

Hakaret dosyalarında sonucu belirleyen üç unsur vardır: altı aylık şikâyet süresinin kaçırılmaması, aleniyet ve ihtilat koşullarının ortaya konulması, sözlerin eleştiri sınırını aştığının bağlam içinde gösterilmesi.

Şikâyet veya savunma sürecinizin değerlendirilmesi için ceza hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.