İmar Planının İptali Davası: Askı Süresi ve İtiraz Yolu

İmar planları, taşınmazların kullanım biçimini, yapılaşma koşullarını ve dolayısıyla değerini doğrudan belirler. Bu nedenle plan değişiklikleri en çok dava konusu olan idari işlemler arasındadır.

Planlara karşı süreç, kendine özgü bir askı ve itiraz usulüne tabidir.

Plan hiyerarşisi

Denetimde ilk bakılan husus, planın üst ölçekli planlara uygun olup olmadığıdır.

Plan türü	Ölçek	Niteliği
Mekânsal strateji planı	Ülke / bölge	Strateji belirler
Çevre düzeni planı	1/100.000 – 1/50.000	Arazi kullanım kararları
Nazım imar planı	1/5.000 – 1/25.000	Genel arazi kullanımı, yoğunluk
Uygulama imar planı	1/1.000	Yapı adası, yol, yapılaşma koşulları

Hiyerarşi ilkesi. Alt ölçekli plan, üst ölçekli plana aykırı olamaz. Nazım plana aykırı uygulama planı, tek başına bu nedenle iptal edilir.

Bu nedenle dava dilekçesinde yalnızca uygulama planının değil, dayanağı olan nazım planın da incelenmesi talep edilmelidir.

Askı ve itiraz süreci

1. Onay. Plan, yetkili idarenin meclisi veya ilgili makamı tarafından onaylanır.

2. Askı: bir ay. Onaylanan plan, ilgili idarede bir ay süreyle askıya çıkarılır. Askı yeri ve tarihleri ilan edilir.

3. İtiraz. İlgililer, askı süresi içinde plana itiraz edebilir. İtirazın yazılı olarak ve ilgili idareye yapılması gerekir.

4. İnceleme: on beş gün. İdare, itirazı on beş gün içinde inceleyerek karara bağlar.

5. Sonuç. İtirazın kabulü hâlinde plan değişikliği yapılır. Reddi hâlinde dava açma süresi işlemeye başlar.

Dava açma süresi. Altmış gündür. Başlangıcı:

• Askı süresi içinde itiraz edilmemişse: askı süresinin son gününden itibaren,
• İtiraz edilmişse: itirazın reddine ilişkin kararın tebliğinden itibaren.

Önemli. Askı süresi içinde itiraz etmemek, dava hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak itiraz edilmesi hem süre kazandırır hem de idari çözüm imkânı sağlar.

Askı ilanının usulüne uygun yapılmadığı hâllerde, öğrenme tarihi esas alınarak süre hesabı yapılabilir. Bu husus, askı ilanının yeterince duyurulmadığı dosyalarda ileri sürülür.

Kim dava açabilir

İmar planları düzenleyici işlem niteliğinde olduğundan, menfaat ihlali koşulu geniş yorumlanır.

Dava açma ehliyeti kabul edilenler:

• Plan alanında taşınmazı bulunanlar,
• Plan alanında veya etki alanında ikamet edenler,
• Komşu parsel malikleri,
• Meslek odaları (mimarlar, mühendisler, şehir plancıları odaları),
• Alanla ilgili sivil toplum kuruluşları ve dernekler,
• Muhtarlıklar.

Menfaat ilişkisinin, plan kararı ile davacı arasındaki somut bağlantı üzerinden ortaya konulması gerekir.

İptal sebepleri

1. Plan hiyerarşisine aykırılık

Alt ölçekli planın üst ölçekli plana aykırı olması. En sık kullanılan ve en sonuç veren iptal sebebidir.

2. Şehircilik ilkeleri ve planlama esaslarına aykırılık

Denetimde dikkate alınan hususlar:

• Yoğunluk artışının altyapıyla desteklenip desteklenmediği,
• Donatı alanı (yeşil alan, okul, sağlık tesisi, otopark) standartlarının karşılanıp karşılanmadığı,
• Ulaşım kapasitesinin yeterliliği,
• Fonksiyon değişikliğinin bütüncül bir planlamaya dayanıp dayanmadığı,
• Parsel bazlı plan değişikliği yapılması. Yargı kararlarında, tüm alanı değerlendirmeksizin yalnızca bir parsele yönelik yapılan plan değişiklikleri şehircilik ilkelerine aykırı bulunur.

Donatı alanı azaltılarak yapılaşma hakkı artırılması, iptal sonucu doğuran tipik durumdur.

3. Kamu yararı bulunmaması

Planın, kamu yararı yerine belirli kişi veya kuruluşların menfaatine hizmet ettiğinin ortaya konulması.

Göstergeler: plan değişikliğinin yalnızca bir malike yarar sağlaması, emsal ve yükseklik artışının gerekçesiz olması, kamusal alanların özel kullanıma açılması.

4. Usul ve yetki aykırılıkları

• Planı onaylayan makamın yetkisiz olması,
• Zorunlu kurum görüşlerinin alınmaması (karayolları, DSİ, il sağlık, kültür varlıkları koruma kurulu),
• Meclis karar yeter sayısına uyulmaması,
• Askı ilanının usulüne uygun yapılmaması,
• Plan açıklama raporunun bulunmaması veya gerekçesiz olması.

5. Koruma mevzuatına aykırılık

• Sit alanı ve tescilli yapı statüsünün gözetilmemesi,
• Koruma amaçlı imar planı gerektiren alanda genel plan yapılması,
• Kültür varlıkları koruma bölge kurulu kararına aykırılık,
• Doğal koruma alanı, orman ve mera vasfının gözetilmemesi,
• Deprem ve zemin etüdü verilerinin dikkate alınmaması.

Zeytinburnu ve çevresi bakımından, kentsel dönüşüm uygulamaları ile koruma statüleri arasındaki ilişki sıkça uyuşmazlık konusu olur.

6. Kazanılmış haklara aykırılık

Önceki plana göre alınmış ruhsata dayanılarak yapılmış yapılar bakımından kazanılmış hak değerlendirmesi.

Yürütmenin durdurulması

İmar davalarında en kritik aşamadır; çünkü plan uygulanmaya başladıktan sonra oluşan durumun geri döndürülmesi güçtür.

Talebin gerekçesinde ortaya konulması gerekenler:

• Plana dayanılarak ruhsat verilmesi ve yapılaşmanın başlaması ihtimali,
• Yapılaşma tamamlandığında zararın telafisi imkânsız hâle geleceği,
• Yeşil alan veya donatı alanının yapılaşmaya açılmasının geri dönüşü olmayan sonuç doğuracağı,
• Hukuka aykırılığın plan hiyerarşisi bakımından açık olduğu.

Talep, dava dilekçesinde ayrıca ve gerekçeli olarak ileri sürülmelidir. Karara karşı yedi gün içinde itiraz yolu bulunur.

Delil ve belge hazırlığı

Dava öncesinde temin edilmesi gerekenler:

1. Onaylı plan paftası ve plan açıklama raporu,
2. Önceki plan paftaları (karşılaştırma için),
3. Meclis kararı ve ekleri,
4. Askı ilanı tutanağı ve tarihleri,
5. Kurum görüşleri ve varsa olumsuz görüşler,
6. Zemin etüt raporu ve jeolojik-jeoteknik etüt,
7. Tapu kaydı ve imar durumu belgesi,
8. Emsal parsellere ilişkin plan kararları,
9. Alanda verilen yapı ruhsatları listesi,
10. Emsal yargı kararları.

Bu belgeler bilgi edinme başvurusu ile istenebilir. Başvurunun dava öncesinde yapılması, iptal sebeplerinin somutlaştırılması bakımından belirleyicidir.

Yargılama ve bilirkişi incelemesi

İmar davalarında keşif ve bilirkişi incelemesi kural olarak yapılır. Bilirkişi kurulunda şehir plancısı, harita mühendisi ve inşaat mühendisi bulunur.

Bilirkişi raporunda değerlendirilmesi istenecek hususlar:

• Planın üst ölçekli plana uygunluğu,
• Donatı alanı standartlarının karşılanıp karşılanmadığı,
• Yoğunluk artışının altyapıyla ilişkisi,
• Ulaşım ve otopark kapasitesi,
• Zemin durumu ve afet riski,
• Plan değişikliğinin bütüncül olup olmadığı.

Rapora karşı süresi içinde ayrıntılı itiraz sunulması, davanın en önemli aşamasıdır.

İptal kararının sonuçları

Plan yürürlükten kalkar. İptal kararı geriye etkilidir.

Ruhsatların durumu. Plana dayanılarak verilen ruhsatların hukuki dayanağı ortadan kalkar; ruhsatların iptali gündeme gelir.

Yapılaşma tamamlanmışsa. Kazanılmış hak tartışması doğar. Bu hâlde:

• İdarenin hukuka aykırı plan yapması nedeniyle tazminat talebi gündeme gelir,
• Yapı sahiplerinin idareye karşı tam yargı davası açması mümkün olur,
• Yıkım kararı verilmesi hâlinde bu karara karşı da dava yolu açıktır.

İdarenin yükümlülüğü. İdare, iptal kararı doğrultusunda yeni plan yapmakla yükümlüdür. Aynı hukuka aykırılığı taşıyan yeni plan yapılması hâlinde tekrar dava açılabilir.

Tazminat talebi bakımından tam yargı davası, yıkım kararına karşı yollar bakımından yıkım kararına itiraz yazılarımıza bakabilirsiniz.

Değerlendirme

İmar planı davalarında sonucu belirleyen üç unsur vardır: askı süresi ve itiraz tarihine göre altmış günlük dava süresinin doğru hesaplanması, planın üst ölçekli plana ve donatı standartlarına aykırılığının bilgi edinme yoluyla temin edilen belgelerle ortaya konulması, yapılaşma başlamadan yürütmenin durdurulması kararının alınması.

Süreç değerlendirmesi için idare hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.