İnsani İkamet İzni: Şartları, Başvurusu ve Süresi

İnsani ikamet izni, olağan ikamet izni şartlarını taşımayan yabancılara, insani gerekçelerle ve istisnai olarak tanınan bir izin türüdür.

Bu izin, diğer ikamet izinlerinden iki yönüyle ayrılır: şartları esnektir ancak verilmesi zorunlu değildir. İdare, geniş bir takdir yetkisine sahiptir.

Hangi hâllerde verilebilir

Mevzuatta sayılan hâller:

1. Çocuğun yüksek yararı. Türkiye’de bulunan çocuğun eğitim, sağlık veya aile bütünlüğü bakımından üstün yararının bulunduğu durumlar.

2. Ülkeden çıkışın makul veya mümkün olmaması. Sınır dışı etme kararı verilmiş olmasına karşın, yabancının Türkiye’den çıkışının makul veya imkânsız görüldüğü hâller.

3. Sınır dışı kararının uygulanamaması. Menşe ülkeye gönderilmenin fiilen mümkün olmadığı veya geri gönderme yasağı nedeniyle uygulanamadığı durumlar.

4. Acil ve olağanüstü durumlar. Ağır hastalık, doğal afet, silahlı çatışma veya benzeri olağanüstü hâller.

5. Kamu yararı ve kamu düzeni. İkametine ihtiyaç duyulan hâller.

6. İşlemleri devam eden hâller. Uluslararası koruma başvurusu veya statüsü işlemleri sürerken doğan durumlar.

7. Mağduriyet hâlleri. İnsan ticareti mağduru olmayıp da benzer mağduriyet yaşayan kişiler bakımından.

Yetki. İzin, Bakanlığın onayıyla ve il göç idaresi müdürlükleri tarafından verilir.

Diğer izinlerden farkları

Ölçüt	İnsani ikamet izni	Kısa dönem ikamet	Aile ikamet izni
Şart esnekliği	Yüksek	Sınırlı	Sınırlı
İdarenin takdiri	Geniş	Daha sınırlı	Daha sınırlı
Süre	En fazla 1 yıl	Genellikle 2 yıla kadar	3 yıla kadar
Vize şartı	Aranmaz	Kural olarak aranır	Kural olarak aranır
Kesintisiz ikamet süresine sayılma	Kural olarak sayılmaz	Sayılır	Sayılır
Geçerli pasaport şartı	Esnetilebilir	Aranır	Aranır

Önemli sınırlama. İnsani ikamet izninde geçirilen süre, kural olarak uzun dönem ikamet izni için gereken kesintisiz ikamet süresine ve vatandaşlık başvurusundaki ikamet şartına sayılmaz. Bu husus, uzun vadeli planlama yapılırken göz önünde tutulmalıdır.

Bu nedenle insani ikamet izni, kalıcı bir statüden ziyade köprü niteliğinde bir çözümdür. Şartlar oluştuğunda diğer izin türlerine geçiş değerlendirilmelidir.

Başvuru usulü

Nereye yapılır. Bulunulan ildeki il göç idaresi müdürlüğüne. Randevu sistemi üzerinden başvuru yapılır; ancak insani gerekçelerin aciliyeti hâlinde doğrudan başvuru da mümkündür.

Vize ve pasaport şartı. Bu izin türünde vize veya vize muafiyeti şartı ile diğer izinler bakımından aranan bazı koşullar aranmayabilir. Pasaportu bulunmayan veya süresi geçmiş yabancılar bakımından da başvuru değerlendirilebilir.

Harç ve belge. Mevzuatta öngörülen harç ve belge düzenlemesi bakımından bu izin türü için kolaylıklar öngörülmüştür.

Başvuru dosyasında bulunması gerekenler

Belge listesi olayın niteliğine göre değişir; ancak insani gerekçenin belgeyle ortaya konması esastır.

Kimlik ve statü belgeleri:

• Pasaport veya kimlik yerine geçen belge (varsa),
• Önceki ikamet izinlerine ilişkin belgeler,
• Varsa uluslararası koruma başvuru belgesi,
• Varsa sınır dışı etme ve idari gözetim kararları.

İnsani gerekçeye ilişkin belgeler:

• Sağlık raporları. Devam eden tedavi, ağır hastalık, hamilelik. Tedavinin Türkiye’de sürdürülmesi zorunluluğunu gösteren hekim değerlendirmesi özellikle önemlidir.
• Aile bağı belgeleri. Evlilik belgesi, doğum belgeleri, nüfus kayıt örneği. Türk vatandaşı eş veya çocuk bulunması hâlinde bu belgeler öne çıkar.
• Çocuklara ilişkin belgeler. Okul kayıt ve devam belgeleri, sınıf düzeyi, eğitimin kesintiye uğraması hâlinde doğacak sonuçlara ilişkin değerlendirme.
• Menşe ülkedeki riske ilişkin belgeler. Ülke koşullarına ilişkin raporlar, kişisel riske ilişkin deliller.
• İkametin sürekliliğini gösteren belgeler. Kira sözleşmesi, faturalar, adres kayıt bilgileri.
• Mağduriyet belgeleri. Şiddet, insan ticareti veya sömürüye ilişkin şikâyet ve tedbir kararları.

Gerekçe dilekçesi. Belge listesi kadar önemlidir. Dilekçede:

• Hangi insani gerekçeye dayanıldığının hukuki dayanakla birlikte belirtilmesi,
• Olgunun kronolojik olarak anlatılması,
• Her iddianın hangi belgeyle desteklendiğinin gösterilmesi,
• İznin verilmemesi hâlinde doğacak sonuçların ortaya konması gerekir.

Süre, uzatma ve iptal

Süre. İzin, en fazla bir yıllık süreler hâlinde verilir.

Uzatma. Şartların devam etmesi hâlinde uzatılabilir. Uzatma başvurusunda, insani gerekçenin hâlen mevcut olduğunun güncel belgelerle ortaya konması gerekir. İlk başvuruda sunulan belgelerin tekrar sunulması yeterli görülmez.

İptal. İzin, dayanağı olan gerekçelerin ortadan kalkması hâlinde iptal edilebilir. İptal kararına karşı dava yolu açıktır.

Bildirim yükümlülüğü. Adres değişikliği ve diğer bilgilerin il göç idaresine bildirilmesi zorunludur. Bu yükümlülüğün ihlali, izin bakımından olumsuz sonuç doğurabilir.

Yurt dışında kalma. Uzun süre yurt dışında kalınması, iznin geçerliliğini etkileyebilir. Zorunlu bir çıkış öncesinde idareden bilgi alınması yerinde olur.

Çalışma izni ilişkisi

İkamet izni tek başına çalışma hakkı vermez. Bu, en sık karşılaşılan yanılgıdır.

Çalışabilmek için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’ndan çalışma izni alınması gerekir:

• Başvuru kural olarak işveren tarafından yapılır,
• Belirli meslek ve sektörler bakımından kısıtlamalar bulunur,
• Bağımsız çalışma izni bakımından ayrı şartlar öngörülmüştür,
• Bazı statüler bakımından çalışma izni muafiyeti düzenlenmiştir.

Çalışma izni olmaksızın çalışmanın sonuçları:

• İdari para cezası,
• İkamet izninin iptali riski,
• Sınır dışı etme kararı verilmesi ihtimali,
• İşveren bakımından ayrıca idari para cezası.

Bu nedenle çalışma ihtiyacı bulunan yabancılar bakımından, ikamet izni ile birlikte çalışma izni sürecinin de planlanması gerekir.

Sağlık sigortası ve temel hizmetler

• İkamet izni başvurularında kural olarak geçerli sağlık sigortası aranır; insani ikamet izninde bu şart bakımından esneklik gösterilebilir,
• Acil sağlık hizmetlerine erişim, statüden bağımsız olarak sağlanır,
• Çocukların eğitim hakkı, ikamet statüsünden bağımsız olarak korunur; okul kaydı yapılabilir,
• Yabancı kimlik numarası, birçok işlemin yapılabilmesi için gereklidir.

Ret hâlinde dava yolu

Süre. Ret kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır.

Kritik uyarı. Ret kararı ile birlikte sınır dışı etme kararı da verilmişse, o karara karşı dava süresi yedi gündür. Bu hâlde kısa süre esas alınmalı ve her iki işleme karşı birlikte dava açılmalıdır. Ayrıntı için deport kararına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

Dava dilekçesinde ileri sürülebilecek hususlar:

• Kararın gerekçesiz olması,
• İnsani gerekçelerin değerlendirilmemiş olması,
• Çocuğun üstün yararının gözetilmemesi,
• Aile hayatının korunması ilkesine aykırılık,
• Sağlık durumunun dikkate alınmaması,
• Geri gönderme yasağının ihlali,
• Takdir yetkisinin ölçüsüz kullanılması,
• Eşit işlem ilkesine aykırılık.

Yürütmenin durdurulması. İptal davası açılması işlemi kendiliğinden durdurmadığından, ayrıca yürütmenin durdurulması talebinde bulunulmalıdır. Bu konuda iptal davası yazımızda ayrıntılı değerlendirme bulunur.

Değerlendirme

İnsani ikamet izni süreçlerinde sonucu belirleyen üç unsur vardır: insani gerekçenin soyut anlatım yerine güncel sağlık, eğitim ve aile belgeleriyle ortaya konması, çalışma ihtiyacı bulunuyorsa çalışma izni sürecinin ayrıca planlanması ve ret hâlinde birlikte verilmiş sınır dışı kararı varsa yedi günlük kısa dava süresinin esas alınması.

Süreç değerlendirmesi için yabancılar ve vatandaşlık hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.