Yabancılar Hukuku: İkamet, Çalışma İzni ve Vatandaşlık
Yabancılar hukukunda ikamet izni türleri, çalışma izni usulü, Türk vatandaşlığına başvuru yolları ve yabancıların mülk edinmesine ilişkin temel kurallar.
Yabancılar hukuku; bir yabancının Türkiye’ye girişi, ikameti, çalışması, mülk edinmesi ve vatandaşlık kazanması ile ilgili kuralları kapsar.
Bu alandaki işlemlerin ortak özelliği, birbirine bağlı olmasıdır. Bugün seçilen ikamet izni türü, üç yıl sonraki uzun dönem izni ve beş yıl sonraki vatandaşlık başvurusunu doğrudan etkiler. Bu nedenle süreç, tek bir başvuru olarak değil bütün olarak planlanmalıdır.
İkamet izni türleri
Kısa dönem ikamet izni
En yaygın türdür. Verildiği hâller:
- Bilimsel araştırma yapmak,
- Türkiye’de taşınmazı bulunmak,
- Ticari bağlantı veya iş kurmak,
- Hizmet içi eğitim programına katılmak,
- Turizm amaçlı kalmak,
- Tedavi görmek (kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturmayan hastalıklar),
- Adli veya idari karar gereği kalmak,
- Aile ikamet izninden kısa döneme geçiş yapmak,
- Türkçe öğrenmek,
- Kamu kurumları aracılığıyla eğitim, araştırma veya staj yapmak.
Süre: kural olarak iki yıla kadar düzenlenir; bazı gerekçelerde daha kısa süreler uygulanır.
Aile ikamet izni
Türk vatandaşının veya ikamet izni bulunan yabancının:
- Yabancı eşi,
- Kendisinin veya eşinin ergin olmayan çocuğu,
- Kendisinin veya eşinin bağımlı ergin çocuğu bakımından verilir.
Şartlar:
- Asgari düzeyde gelir bulunması,
- Yeterli ve sağlık standartlarına uygun barınma koşulu,
- Sağlık sigortası,
- Adli sicil kaydının uygun olması,
- Adres kayıt sisteminde kayıt bulunması.
Süre: üç yıla kadar; destekleyicinin ikamet izni süresini aşmamak kaydıyla.
Çocuklar bakımından önemli hüküm. Aile ikamet izni bulunan çocuklar, ilk ve orta öğrenim bakımından öğrenci ikamet izni almaksızın eğitime devam edebilir.
Boşanma hâli. Evlilik yoluyla aile ikamet izni almış yabancı, boşanma hâlinde belirli şartlarla kısa dönem ikamet iznine geçebilir. Aile içi şiddet mağduru olduğu tespit edilenler bakımından ayrıca koruyucu düzenleme öngörülmüştür.
Öğrenci ikamet izni
Türkiye’de bir yükseköğretim kurumunda öğrenim görenler bakımından verilir.
- Öğrenim süresi bir yıldan kısaysa, izin süresi öğrenim süresini aşamaz,
- Öğrencinin çalışma hakkı bakımından öğrenim düzeyine göre farklı kurallar uygulanır; ön lisans ve lisans öğrencileri bakımından belirli süre sonrası ve sınırlı çalışma imkânı öngörülmüştür,
- Öğrenci ikamet izni, aile üyelerine ikamet izni hakkı vermez.
Uzun dönem ikamet izni
En güçlü statüdür.
Şartlar:
- Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olmak,
- Son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak,
- Kendisi veya ailesi için yeterli ve düzenli gelire sahip olmak,
- Sağlık sigortası bulundurmak,
- Kamu düzeni ve güvenliği bakımından tehdit oluşturmamak.
Süresizdir. Sağladığı haklar bakımından Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanma imkânı doğar; ancak askerlik, seçme-seçilme ve kamu görevine girme ile muafiyetli araç ithali bakımından bu hak geçerli değildir.
Kritik nokta. İnsani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izninde geçirilen süreler, sekiz yıllık sürenin hesabında kural olarak dikkate alınmaz. Bu, uzun vadeli planlamada belirleyicidir.
İnsani ikamet izni
İstisnai nitelikte ve insani gerekçelerle verilen izindir. Ayrıntılı değerlendirme için insani ikamet izni yazımıza bakabilirsiniz.
Başvuruda dikkat edilmesi gerekenler
- Süre bitiminden önce uzatma başvurusu yapılması. Sürenin geçirilmesi hâlinde ihlal doğar ve idari para cezası ile giriş yasağı gündeme gelebilir.
- Süre bitiminden altmış gün öncesinden itibaren uzatma başvurusu yapılabilir.
- Adres kaydının güncel tutulması ve değişikliğin bildirilmesi.
- Kesintisiz ikamet hesabında, yurt dışında geçirilen sürelerin izlenmesi. Belirli süreleri aşan yurt dışı kalışları kesinti oluşturabilir.
- Doğru türün seçilmesi. Türler arasında geçiş her zaman mümkün olmadığından, ilk başvuruda hedefe uygun tür seçilmelidir.
- Sağlık sigortasının kesintisiz sürdürülmesi.
- Randevu ve belge takibinin gecikmeksizin yapılması.
Ret hâlinde. İdare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Birlikte sınır dışı kararı verilmişse yedi günlük kısa süre uygulanır.
Çalışma izni
Temel kural. İkamet izni tek başına çalışma hakkı vermez.
Başvuru usulü:
- Başvuru kural olarak işveren tarafından yapılır,
- Yurt içinden başvuru için geçerli ikamet izni bulunması gerekir,
- Yurt dışından başvuru, temsilcilikler aracılığıyla yapılır,
- Değerlendirmede istihdam durumu ve işletmeye ilişkin ölçütler dikkate alınır.
Türleri:
- Süreli çalışma izni. Belirli işveren ve iş yeri bakımından.
- Süresiz çalışma izni. Uzun dönem ikamet izni veya belirli süre yasal çalışma şartını taşıyanlar bakımından.
- Bağımsız çalışma izni. Kendi işini kuranlar bakımından; ayrı şartlara tabidir.
- Turkuaz Kart. Nitelikli iş gücü, yatırımcı ve nitelikli yatırımcılar bakımından öngörülen özel statü.
Kısıtlamalar. Bazı meslekler yalnızca Türk vatandaşları tarafından yapılabilir. Bu husus, iş sözleşmesi imzalanmadan önce kontrol edilmelidir.
Muafiyetler. Bazı statüler bakımından çalışma izni muafiyeti veya bildirim yükümlülüğüyle çalışma imkânı öngörülmüştür.
İzinsiz çalışmanın sonuçları:
- Yabancıya idari para cezası,
- İşverene ayrıca ve daha yüksek idari para cezası,
- İkamet izninin iptali,
- Sınır dışı etme kararı ve giriş yasağı riski.
Önemli. İzinsiz çalışan yabancı, işçilik alacakları bakımından tümüyle korumasız değildir. Fiilen çalışma ilişkisinin varlığı hâlinde ücret ve diğer alacaklar bakımından talep hakkı doğabilir. Bu husus işçi işveren uyuşmazlıkları yazımızda ele alınmıştır.
Türk vatandaşlığı
Sonradan kazanma (genel yol)
Şartlar:
- Ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak,
- Başvuru tarihinden geriye doğru beş yıl kesintisiz Türkiye’de ikamet etmek,
- Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek,
- Genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden hastalığı bulunmamak,
- İyi ahlak sahibi olmak,
- Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek,
- Kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak gelir veya meslek sahibi olmak,
- Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak.
Şartların taşınması, vatandaşlığın kazanılması bakımından mutlak hak vermez; idare takdir yetkisine sahiptir.
Evlenme yoluyla kazanma
Şartlar:
- Evliliğin en az üç yıl sürmüş olması,
- Evliliğin devam ediyor olması,
- Aile birliği içinde yaşanması,
- Evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunulmaması,
- Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması.
Evliliğin ölümle sona ermesi hâlinde, aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz.
Uygulamada bu başvurularda fiilen birlikte yaşandığının araştırılması yapılır; adres kaydı, ortak harcamalar ve sosyal çevre incelenir.
İstisnai yol
Mevzuatta öngörülen hâllerde, ikamet süresi şartına bağlı olmaksızın vatandaşlık kazanılabilir. Bu kapsamda; sanayiye katkısı bulunanlar, bilim ve teknoloji ile ekonomik alanda olağanüstü hizmeti geçenler ve mevzuatta belirlenen ölçütleri karşılayan yatırımcılar bakımından düzenleme bulunur.
Yatırım yoluyla vatandaşlık bakımından tutar ve süre şartları mevzuatta belirlenmiş olup değişebilir; başvuru öncesinde güncel düzenlemenin teyit edilmesi gerekir.
Diğer yollar
- Doğumla kazanma: soybağı veya doğum yeri esasına göre,
- Evlat edinilme yoluyla: ergin olmayan çocuk bakımından,
- Seçme hakkıyla kazanma.
Ret hâlinde. Başvurunun reddine karşı idari yargıda dava açılabilir. Kararın gerekçesinin öğrenilmesi ilk adımdır.
Yabancıların taşınmaz edinmesi
Genel kural. Karşılıklılık ilkesi ve mevzuatta öngörülen sınırlamalar çerçevesinde edinim mümkündür.
Sınırlamalar:
- Askeri yasak ve güvenlik bölgelerinde edinim kısıtlıdır,
- Bir yabancının edinebileceği toplam yüzölçümü bakımından sınır öngörülmüştür,
- İlçe bazında oran sınırlaması uygulanır,
- Bazı ülke vatandaşları bakımından ek kısıtlamalar bulunabilir.
Satın alma öncesinde yapılması gerekenler:
- Tapu kaydının incelenmesi; ipotek, haciz ve şerh kontrolü,
- İmar durumunun sorgulanması,
- Askeri bölge kısıtlaması bakımından teyit alınması,
- Değerleme raporu alınması (yabancı edinimlerinde zorunludur),
- Yapı ruhsatı ve iskân durumunun kontrolü,
- Satıcının yetkisinin doğrulanması.
Vatandaşlık bağlantısı. Belirli tutarın üzerindeki taşınmaz edinimleri, satılmaması taahhüdüyle vatandaşlık başvurusuna dayanak oluşturabilir. Tutar ve süre şartları değişebildiğinden güncel düzenleme esas alınmalıdır.
Miras yoluyla edinim. Yabancıların Türkiye’de bulunan taşınmazlara miras yoluyla intikali mümkündür; ancak kısıtlama kapsamına giren taşınmazlar bakımından tasfiye söz konusu olabilir.
Değerlendirme
Yabancılar hukuku işlemlerinde sonucu belirleyen üç unsur vardır: ilk ikamet izni türünün uzun dönem izni ve vatandaşlık hedefi gözetilerek seçilmesi, çalışma izninin ikamet izninden ayrı bir süreç olduğunun gözden kaçırılmaması ve kesintisiz ikamet süresinin yurt dışı kalışları da hesaba katılarak izlenmesi.
Süreç değerlendirmesi için yabancılar ve vatandaşlık hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hangi ikamet izni türleri vardır?
Kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izinleri düzenlenmiştir. Her türün süresi, şartları ve sağladığı haklar farklıdır. Doğru türün seçilmesi, sonraki uzun dönem izni ve vatandaşlık başvurusu bakımından belirleyicidir.
Çalışma izni başvurusunu kim yapar?
Çalışma izni başvurusu kural olarak işveren tarafından Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na yapılır. Bağımsız çalışma izni bakımından ayrı şartlar öngörülmüştür. İkamet izni tek başına çalışma hakkı vermez; izinsiz çalışma hâlinde idari para cezası ve sınır dışı riski doğar.
Türk vatandaşlığı hangi yollarla kazanılır?
Doğumla, sonradan kazanma yoluyla, evlenme yoluyla, evlat edinilme yoluyla ve istisnai olarak kazanılabilir. Sonradan kazanmada kural olarak beş yıl kesintisiz ikamet aranır. Evlenme yoluyla kazanmada evliliğin en az üç yıl sürmüş olması ve fiilen birlikte yaşanması gerekir.
Yabancı Türkiye'de taşınmaz alabilir mi?
Karşılıklılık ilkesi ve mevzuatta öngörülen sınırlamalar çerçevesinde alabilir. Askeri ve güvenlik bölgelerinde kısıtlamalar bulunur; bir yabancının edinebileceği toplam alan bakımından da sınırlama öngörülmüştür. Satın alma öncesinde tapu kaydı ve kısıtlama durumunun incelenmesi gerekir.