Karşılıksız Çek: İcra Takibi, Şikâyet Süresi ve Yasak

Çekin bankaya ibrazında karşılığının bulunmaması, alacaklı bakımından birbirinden bağımsız iki süreç doğurur: alacağın tahsiline yönelik icra takibi ve borçlu hakkında çek düzenleme yasağı verilmesine yönelik şikâyet.

Bu iki sürecin ayrı ayrı ve süresinde işletilmesi gerekir. Uygulamada en sık yapılan hata, birinin diğerinin sonucunu beklemesidir.

Karşılıksızdır işlemi

Çek, ibraz süresi içinde bankaya sunulduğunda hesapta yeterli karşılık bulunmuyorsa hamilin talebiyle banka “karşılıksızdır” işlemi yapar.

İbraz süreleri:

• Düzenlendiği yerde ödenecekse: on gün,
• Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse: bir ay,
• Ödeme yeri ile düzenlenme yeri farklı ülkelerdeyse daha uzun süreler uygulanır.

Süre, çekte yazılı düzenlenme tarihinden itibaren işler. İbraz süresi geçtikten sonra da çek bankaya sunulabilir; ancak bu hâlde bazı haklar kaybedilir.

Karşılıksızdır işleminin sonuçları:

• İşlem, çekin arkasına kaydedilir ve tarih belirtilir,
• Bu kayıt, hem icra takibinin hem şikâyetin temel belgesidir,
• Banka, yasal olarak sorumlu olduğu asgari tutarı hamile öder,
• Kısmi ödeme yapılmışsa karşılıksız kalan kısım belirtilir.

Önemli. Karşılıksızdır işlemi mutlaka talep edilmelidir. Bankanın yalnızca “yetersiz bakiye” bildirimi yapması yeterli değildir; hamilin talebi üzerine yapılan resmî kayıt gerekir. Bu kayıt olmaksızın şikâyet yolu işletilemez.

Alacağın tahsili: icra takibi

Çek kambiyo senedi olduğundan, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip yapılır.

Bu yolun avantajı. Borçlunun itirazı takibi kendiliğinden durdurmaz. İlamsız takipte borçlunun itirazı takibi durdururken, kambiyo takibinde borçlunun icra mahkemesinden takibin durdurulması kararı alması gerekir. Bu, alacaklı bakımından önemli bir hız ve güvenlik sağlar.

Süreç:

1. İcra müdürlüğüne takip talebi ve ödeme emri düzenlenmesi,
2. Ödeme emrinin borçluya tebliği,
3. Borçlunun ödeme süresi: on gün,
4. İtiraz veya şikâyet süresi: tebliğden itibaren beş gün,
5. Süre geçtiğinde veya itiraz kabul edilmediğinde haciz aşaması.

Borçlunun itiraz sebepleri sınırlıdır:

• İmzaya itiraz,
• Borcun ödendiği,
• Zamanaşımı,
• Yetki itirazı,
• Çekin unsurlarının eksik olduğu.

İmzaya itiraz eden borçlu, itirazını icra mahkemesinde ileri sürer; itirazın haksız çıkması hâlinde tazminat ve para cezasına mahkûm edilir.

İhtiyati haciz

Karşılıksız çeklerde en etkili araçtır ve genellikle ihmal edilir.

Niteliği. Ticaret mahkemesinden alınan karar ile borçlunun malvarlığı üzerine, takip kesinleşmeyi beklemeksizin haciz konulmasıdır.

Avantajı. Borçlu, takip tebliğ edilmeden önce malvarlığını devretme imkânı bulamaz. Karşılıksız çek dosyalarında borçlunun malvarlığını hızla elden çıkarması sık görüldüğünden, ihtiyati haciz kararının takipten önce alınması sonucu belirler.

Şartları:

• Çek ve karşılıksızdır kaydının sunulması,
• Kural olarak teminat yatırılması (kambiyo senedine dayanan alacaklarda teminattan muafiyet değerlendirilebilir),
• Kararın alınmasından itibaren on gün içinde uygulanmasının istenmesi,
• Uygulanmasından itibaren yedi gün içinde takibe geçilmesi veya dava açılması.

Bu sürelerin kaçırılması hâlinde ihtiyati haciz kendiliğinden kalkar.

Kimlere başvurulabilir

Çek bakımından birden çok kişi sorumlu olabilir; bu, tahsil şansını artırır.

• Düzenleyen (keşideci). Asıl sorumlu.
• Cirantalar. Çeki ciro ederek devreden kişiler. Hamil, çeki kendisine devreden ve daha önceki tüm cirantalara başvurabilir.
• Aval veren. Çek üzerine kefalet benzeri güvence veren kişi.
• Tüzel kişi temsilcisi. Çek şirket adına düzenlenmişse alacak şirkete yöneltilir; ceza sorumluluğu ise imzayı atan gerçek kişi bakımından doğar.

Cirantalara başvurulabilmesi için çekin ibraz süresi içinde bankaya sunulmuş olması gerekir. Sürenin geçirilmesi hâlinde başvuru hakkı yalnızca düzenleyene karşı kullanılabilir.

Bu nedenle ibraz süresinin kaçırılmaması, elde birden fazla sorumlu bulunması bakımından önemlidir.

Çek düzenleme yasağı ve şikâyet

Karşılıksız çek, doğrudan hapis cezası öngörülen bir suç niteliğinde değildir. Öngörülen yaptırım farklıdır.

Yaptırımlar:

• Çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı kadar adli para cezası. Bu ceza, alt sınırı bakımından mevzuatta belirlenen gün sayısından az olamaz,
• Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı,
• Yasağın, tüzel kişi adına çek düzenleyen kişi hakkında da uygulanması.

Adli para cezasının ödenmemesi hâlinde hapse çevrilmesi gündeme gelir. Bu husus, uygulamada “karşılıksız çekin hapis cezası” olarak bilinmesinin nedenidir.

Şikâyet süreleri (hak düşürücü):

• Karşılıksızdır işleminin yapıldığı tarihten itibaren üç ay,
• Her hâlde çekin düzenlenme tarihinden itibaren bir yıl.

Bu süreler geçirildiğinde yasak kararı alınamaz. Alacağın icra yoluyla takibi ise ayrı sürelere tabi olup şikâyet süresinin geçmesinden etkilenmez.

Yetkili merci: icra ceza mahkemesi. Şikâyet, çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya hesabın bulunduğu yer ile borçlunun yerleşim yeri mahkemelerinde yapılabilir.

Şikâyet dilekçesine eklenecek belgeler:

• Çekin aslı veya onaylı örneği,
• Karşılıksızdır kaydını gösteren belge,
• Hamil olduğunu gösteren belgeler (ciro zinciri),
• Şirket adına düzenlenmişse imza yetkilisini gösteren belge.

Etkin pişmanlık

Borçlu bakımından en önemli hükümdür.

Karşılıksız kalan kısım, faizi ile birlikte ödendiğinde:

Ödeme zamanı	Sonuç
Soruşturma aşamasında	Kovuşturmaya yer olmadığı kararı
Kovuşturma aşamasında	Davanın düşmesi
Karar kesinleştikten sonra	Cezanın ortadan kaldırılması ve yasağın kaldırılması

Yasağın kaldırılması kararı, ilgili kayıtlardan silinmesini de kapsar.

Alacaklı bakımından anlamı. Etkin pişmanlık hükümleri, şikâyetin tahsil bakımından da baskı aracı oluşturmasını sağlar. Borçlunun ticari faaliyetini sürdürebilmek için çek düzenleme yetkisine ihtiyacı bulunduğundan, şikâyet çoğu olayda ödemeyi hızlandırır.

Zamanaşımı

• Hamilin, düzenleyen ve cirantalara karşı başvuru hakkı bakımından ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl,
• Cirantaların birbirlerine karşı başvuru hakkı bakımından üç yıl,
• Sebepsiz zenginleşmeye dayanan talepler bakımından ayrı süreler uygulanır.

Süre, takip yapılması veya dava açılmasıyla kesilir.

Alacaklı için kontrol listesi

1. Çeki ibraz süresi içinde bankaya sunun; sürenin geçmesi cirantalara başvuru hakkını ortadan kaldırır.
2. Karşılıksızdır işlemini talep edin ve belgesini alın.
3. İhtiyati haciz kararı alın; takipten önce yapılması etkisini belirler.
4. Kambiyo takibi başlatın ve cirantaları da takibe dâhil edin.
5. Üç aylık şikâyet süresini takvime alın.
6. Borçlunun malvarlığını araştırın; tapu, araç ve banka kayıtlarının sorgulanmasını talep edin.
7. Borçlunun mal kaçırdığı anlaşılırsa tasarrufun iptali davası yolunu değerlendirin.
8. Şirket çeklerinde imza yetkisini ve yetkinin tarihini kontrol edin.

Borçlu için değerlendirme

• Etkin pişmanlık imkânını erken değerlendirin; ödeme yapılması hâlinde yasak kararı önlenebilir.
• Çekteki imzanın size ait olup olmadığını inceleyin; imzaya itiraz beş günlük süreye tabidir.
• Çekin unsurlarında eksiklik bulunup bulunmadığını kontrol edin.
• Zamanaşımı definizi ileri sürün.
• Şirket adına imza atmışsanız yetki tarihini ve temsil ilişkisini belgeleyin.
• Borç ödenmişse ödeme belgelerini eksiksiz sunun. Ayrıntı için menfi tespit davası yazımıza bakabilirsiniz.

Değerlendirme

Karşılıksız çek dosyalarında sonucu belirleyen üç unsur vardır: çekin ibraz süresi içinde bankaya sunulup karşılıksızdır kaydının alınması, takipten önce ihtiyati haciz kararı alınarak borçlunun malvarlığının güvenceye bağlanması ve üç aylık şikâyet süresinin geçirilmemesi.

Süreç değerlendirmesi için ticaret hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.