Tasarrufun İptali Davası: Mal Kaçıran Borçluya Karşı Yol

Alacaklı için en can sıkıcı senaryo, takip kesinleştikten sonra borçlunun malvarlığında hiçbir şey bulunmamasıdır. Sıkça karşılaşılan tablo şudur: borç doğduktan sonra borçlu, taşınmazını bir yakınına devretmiş, aracını satmış ve kayıtlarda takip edilebilir bir mal bırakmamıştır.

Tasarrufun iptali davası, bu tür devirleri alacaklı bakımından etkisiz hâle getirmeyi amaçlar. Davanın en çok yanlış anlaşılan yönü de sonucudur: dava, devri geçersiz kılmaz; yalnızca alacaklının o mal üzerinden tahsil yapmasına imkân verir.

Davanın ön şartları

Dava açılabilmesi için üç şartın birlikte bulunması gerekir.

1. Kesinleşmiş bir icra takibi. Alacaklının, borçluya karşı yürüttüğü ve kesinleşmiş bir takibi bulunmalıdır.

2. Aciz vesikası. Borçlunun malvarlığının borcu karşılamaya yetmediğini gösteren kesin veya geçici aciz vesikası aranır. Bu belge, haciz işlemleri sonucunda düzenlenir. Yargılama sırasında sunulması da mümkündür; ancak hiç sunulmaması davanın reddine yol açar.

3. Borcun tasarruftan önce doğmuş olması. Devrin, borcun doğumundan sonra yapılmış olması gerekir. Borç doğmadan önce yapılan devirler bu dava ile iptal edilemez; zira o anda korunacak bir alacak yoktur.

Borcun doğum tarihi, sözleşmenin kurulduğu ya da haksız fiilin işlendiği andır. Mahkeme kararının tarihi değildir. Bu ayrım uygulamada belirleyici olur.

İptal sebepleri

Kanun, iptale tabi tasarrufları üç grupta düzenler.

Karşılıksız (ivazsız) tasarruflar

Bağışlamalar ve bağışlama benzeri devirler bu kapsamdadır. Borçlunun malını hiçbir karşılık almadan devretmesi hâlinde uygulanır. Yakın akrabalar arasında yapılan ve gerçek bir bedel ödenmediği anlaşılan devirler, çoğu zaman bu başlık altında değerlendirilir.

Eşler, altsoy ve üstsoy ile kardeşler arasında yapılan bazı işlemler bakımından kanun ayrıca karine öngörür.

Aciz hâlindeki borçlunun tasarrufları

Borçlunun aciz hâlinde bulunduğu dönemde yaptığı belirli işlemler iptale tabidir. Bunlar arasında; mevcut bir borcu teminat altına almak için rehin verilmesi, para dışındaki bir yolla borç ödenmesi ve vadesi gelmemiş borcun ödenmesi yer alır.

Zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar

En geniş kapsamlı sebeptir. Borçlunun, alacaklısına zarar verme kastıyla yaptığı ve karşı tarafın bu durumu bildiği ya da bilebilecek durumda olduğu tasarruflar iptale tabidir.

Burada belirleyici olan, üçüncü kişinin iyi niyetli olup olmadığıdır. Değerlendirmede şu unsurlara bakılır:

• Devir bedelinin gerçek piyasa değeriyle uyumu,
• Bedelin fiilen ödendiğinin belgelenip belgelenmemesi,
• Taraflar arasındaki akrabalık, ortaklık veya komşuluk ilişkisi,
• Devrin borç doğduktan ne kadar sonra yapıldığı,
• Borçlunun devirden sonra malı kullanmaya devam edip etmediği,
• Devrin takip veya dava sürecine denk gelmesi.

Uygulamada en güçlü göstergelerden biri, taşınmazı devreden borçlunun devirden sonra da o taşınmazda oturmaya devam etmesidir.

Beş yıllık süre

Dava, iptali istenen tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. Süre hak düşürücü niteliktedir; geçmesi hâlinde talep esasa girilmeksizin reddedilir.

Bu nedenle geçmiş tarihli devirlerin araştırılması ve sürenin dolmasına yakın dosyalarda vakit kaybedilmemesi gerekir.

Kimlere karşı açılır?

Dava, borçlu ile birlikte tasarrufta bulunan üçüncü kişiye karşı açılır. Mal el değiştirmişse, kötü niyetli olduğu ileri sürülen sonraki maliklerin de davaya dâhil edilmesi gerekir.

İyi niyetli üçüncü kişiler korunur. Malı, borçlunun durumundan habersiz ve gerçek bedelini ödeyerek edinen kişiye karşı dava sonuç vermez. Bu hâlde alacaklının talebi, malı devreden aleyhine tazminata dönüşebilir.

Davanın sonucu

Kabul kararı verildiğinde:

• Tapu iptal edilmez, mal davacı adına tescil edilmez.
• Devir, taraflar arasında geçerliliğini korur.
• Alacaklı, alacağı ve takip masrafları kadarıyla o mal üzerinden cebri icra yapma yetkisi kazanır.
• Mal, üçüncü kişinin elinde olsa bile haczedilip satılabilir; satış bedelinden alacaklının alacağı karşılanır.

Bu yapı, davanın “iptal” adını taşımasına karşın nispi bir etkiye sahip olduğunu gösterir.

Muvazaa iddiasıyla ilişkisi

Devrin görünürde yapıldığı, tarafların gerçekte mülkiyeti geçirme iradesi taşımadığı ileri sürülüyorsa muvazaa iddiası gündeme gelir. Bu iddianın kabulü hâlinde işlem baştan geçersiz sayılır ve tapu iptali istenebilir.

Muvazaa iddiası, tasarrufun iptali davasının ön şartlarına (aciz vesikası, beş yıllık süre) tabi değildir. Bu nedenle uygulamada iki talep kademeli olarak birlikte ileri sürülür: öncelikle muvazaa nedeniyle işlemin geçersizliği, olmadığı takdirde tasarrufun iptali.

Miras bırakanın mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla yaptığı devirler bakımından ise ayrı bir kurum işler; bu konuda muris muvazaası yazımıza bakabilirsiniz. Boşanma sürecinde eşin mal kaçırması hâlinde başvurulacak yollar için boşanmada mal kaçırma yazımızı inceleyebilirsiniz.

Görevli mahkeme ve dosya hazırlığı

Dava genel mahkemelerde görülür. Hazırlanması gereken belgeler şunlardır: icra dosyası ve aciz vesikası, alacağın kaynağını gösteren belgeler, taşınmaza ilişkin tapu kaydı ve devir işlem dosyası, devir bedelinin ödendiğine ilişkin banka kayıtları, tarafların akrabalık ilişkisini gösteren nüfus kayıtları ve borçlunun malvarlığı sorgu sonuçları.

Tapu müdürlüğünden devir işlem dosyasının istenmesi önemlidir; bu dosyada beyan edilen bedel ile fiilî ödeme arasındaki uyumsuzluk çoğu zaman dosyanın seyrini belirler.

Değerlendirme

Tasarrufun iptali davası, tahsil imkânı kalmamış görünen dosyalarda etkili bir araçtır. Başarısı; aciz vesikasının temin edilmesine, beş yıllık sürenin kaçırılmamasına ve üçüncü kişinin iyi niyetli olmadığının somut verilerle ortaya konulmasına bağlıdır.

Borçlunun devrettiği malları araştırmak ve izlenecek yolu belirlemek için icra ve iflas hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.