Tenkis Davası: Saklı Pay Oranları ve Bir Yıllık Süre
Tenkis davası nedir, kim açabilir? Saklı pay oranları, tenkise tabi tasarruflar, bir yıllık ve on yıllık süreler, tenkis sırası ve muris muvazaasından ayrımı.
Tenkis davası, miras bırakanın ölüme bağlı veya sağlar arası tasarruflarıyla saklı paylı mirasçıların paylarını zedelemesi hâlinde açılan davadır.
Amaç, tasarrufun tamamen iptali değil; saklı payı ihlal eden kısmın indirilmesidir. Bu yönüyle tapu iptali istenen muris muvazaası davasından ayrılır.
Saklı pay nedir
Miras bırakan, malvarlığı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir; ancak bu serbestlik sınırsız değildir. Kanun, belirli mirasçılara dokunulamaz bir asgari pay tanır. Bu paya saklı pay denir.
Saklı payların dışında kalan kısma tasarruf edilebilir kısım denir. Miras bırakan yalnızca bu kısım üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunabilir.
Saklı pay oranları
| Mirasçı | Saklı pay oranı |
|---|---|
| Altsoy (çocuklar, torunlar) | Yasal miras payının yarısı |
| Ana ve baba (her biri) | Yasal miras payının dörtte biri |
| Sağ kalan eş – altsoy veya ana-baba ile birlikte mirasçıysa | Yasal miras payının tamamı |
| Sağ kalan eş – diğer hâllerde | Yasal miras payının dörtte üçü |
Kardeşlerin saklı payı bulunmaz. Bu nedenle kardeşler tenkis davası açamaz.
Örnek hesap. Miras bırakanın eşi ve iki çocuğu bulunsun. Yasal paylar: eş 1/4, her çocuk 3/8.
- Eşin saklı payı: 1/4’ün tamamı = 1/4
- Her çocuğun saklı payı: 3/8’in yarısı = 3/16
- Toplam saklı pay: 1/4 + 3/16 + 3/16 = 5/8
- Tasarruf edilebilir kısım: 3/8
Miras bırakan, malvarlığının 3/8’inden fazlasını üçüncü kişilere bırakmışsa tenkis gündeme gelir.
Tenkise tabi tasarruflar
Ölüme bağlı tasarruflar. Vasiyetnameler ve miras sözleşmeleri. Saklı payı aşan kısım indirilir.
Sağlararası tasarruflar. Kanunda sayılan hâller tenkise tabidir:
- Mirasçılık haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan karşılıksız kazandırmalar,
- Miras bırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tuttuğu bağışlamalar,
- Miras bırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı, âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar,
- Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapılan açık kazandırmalar,
- Sigorta alacaklarının belirli kısımları.
Son kalem önemlidir: bir yıllık süre sınırı olmaksızın, saklı payı etkisiz kılma amacı taşıyan tüm kazandırmalar tenkise tabidir. Bu amaç, işlemin koşullarından anlaşılır.
Tenkise tabi olmayanlar:
- Âdet üzere verilen hediyeler,
- Eğitim ve öğretim giderleri (olağan ölçüde),
- Karşılıklı borç doğuran gerçek satışlar,
- Miras bırakanın olağan geçim ve harcamaları.
Kim dava açabilir
Yalnızca saklı paylı mirasçılar:
- Altsoy (çocuklar, ölmüşse torunlar),
- Ana ve baba,
- Sağ kalan eş.
Mirası reddeden mirasçı bu hakkı kaybeder. Mirasçının alacaklıları ise belirli koşullarda tenkis talebinde bulunabilir.
Her mirasçı kendi saklı payı oranında talepte bulunur; diğer mirasçılar adına dava açamaz. Bu nedenle saklı payı zedelenen her mirasçının ayrı ayrı dava açması veya davaya katılması gerekir.
Süreler
Bir yıl. Saklı paylı mirasçıların, paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl.
On yıl.
- Vasiyetnamelerde: vasiyetnamenin açılma tarihinden itibaren,
- Diğer tasarruflarda: mirasın açılmasından (ölümden) itibaren.
Bu süreler hak düşürücüdür. Öğrenme tarihinin belgelenmesi önemlidir; vasiyetnamenin tebliğ tarihi, tapu kaydının incelenme tarihi gibi.
Def’i olarak ileri sürme. Tenkis iddiası, kendisine karşı açılan bir davada savunma olarak da ileri sürülebilir. Bu hâlde süre bakımından farklı bir değerlendirme yapılır.
Tenkis sırası
Kanun, birden fazla tasarruf bulunması hâlinde belirli bir sıra öngörür:
- Ölüme bağlı tasarruflar önce indirilir,
- Yeterli olmazsa, sağlararası kazandırmalar en yeniden en eskiye doğru geriye gidilerek indirilir.
Bu sıra, en son yapılan tasarrufun ilk olarak indirilmesi anlamına gelir. Aynı zamanda yapılmış tasarruflar arasında ise oranlı indirim uygulanır.
Kamuya yararlı tasarruflar bakımından özel düzenleme bulunur.
Tenkisin nasıl uygulanacağı
Değerlendirme anı. Tenkis, terekenin ölüm anındaki durumuna göre yapılır. Sağlararası kazandırmalar bakımından kazandırmanın yapıldığı andaki değer esas alınır ve mirasın açılması anına göre denkleştirilir.
Ayni veya nakdi iade. Tenkise tabi malın bölünmesi mümkünse ayni olarak, mümkün değilse değeri üzerinden nakdi olarak iade edilir.
Bölünemeyen mallar. Kazandırmadan yararlanan kişi, saklı payı karşılayan tutarı ödeyerek malı elinde tutabilir ya da malı geri verip tasarruf edilebilir kısma isabet eden değeri talep edebilir.
Ürün ve semereler. Tenkise tabi malın ürünleri bakımından iyi niyet değerlendirmesi yapılır.
Muris muvazaası ile ilişkisi
İki dava sıkça birlikte gündeme gelir.
| Ölçüt | Muris muvazaası | Tenkis |
|---|---|---|
| İşlemin durumu | Danışıklı, baştan geçersiz | Geçerli |
| Sonuç | Tapu iptali ve tescil | Saklı payı aşan kısmın indirilmesi |
| Süre | Yok | 1 yıl / 10 yıl |
| Davacı | Tüm yasal mirasçılar | Yalnızca saklı paylı mirasçılar |
| Talep edilen | Payı oranında tescil | Saklı pay tutarı |
Uygulamada doğru strateji, dava dilekçesinde kademeli talep kurmaktır: öncelikle muvazaa nedeniyle tapu iptali, kabul edilmemesi hâlinde tenkis. Böylece muvazaa ispatlanamadığında dosya tümüyle reddedilmez.
Muvazaa iddiası bakımından muris muvazaası davası yazımıza bakabilirsiniz.
Dava ve deliller
Görevli ve yetkili mahkeme. Asliye hukuk mahkemesi. Taşınmaza ilişkin talep varsa taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
Toplanacak deliller:
- Mirasçılık belgesi ve nüfus kayıtları,
- Vasiyetname ve açılma tutanağı,
- Tapu kayıtları ve akit tabloları,
- Banka kayıtları ve hesap hareketleri,
- Tereke tespiti; ölüm anındaki aktif ve pasif kalemler,
- Kazandırmaların yapıldığı tarihteki değer tespiti için bilirkişi incelemesi,
- Sigorta poliçeleri ve lehdar bilgileri,
- Şirket pay devirlerine ilişkin kayıtlar.
Tedbir talebi. Tenkise tabi taşınmazın devrini önlemek için tapu kaydına ihtiyati tedbir şerhi işlenmesi istenmelidir.
Değerlendirme
Tenkis dosyalarında sonucu belirleyen üç unsur vardır: bir yıllık ve on yıllık hak düşürücü sürelerin gözetilmesi, tereke ile kazandırmaların değerinin bilirkişi marifetiyle doğru tespiti ve muvazaa ile tenkis taleplerinin kademeli olarak birlikte kurulması.
Süreç değerlendirmesi için miras hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Saklı pay oranları nedir?
Altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve baba için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için altsoy veya ana-baba ile birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçüdür.
Tenkis davası süresi ne kadar?
Saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde dava açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücüdür.
Tenkis davasını kim açabilir?
Yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir: altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eş. Kardeşlerin saklı payı bulunmadığından tenkis davası açamazlar. Mirası reddeden mirasçı da bu hakkı kaybeder.
Tenkis ile muris muvazaası arasındaki fark nedir?
Muris muvazaasında işlem danışıklı olduğu için baştan geçersizdir, süreye tabi değildir ve tüm yasal mirasçılar dava açabilir. Tenkiste ise işlem geçerlidir; yalnızca saklı payı aşan kısım indirilir, süreye tabidir ve sadece saklı paylı mirasçılar dava açabilir.