Boşanmada Mal Paylaşımı: Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi
Boşanmada mallar nasıl paylaşılır? Edinilmiş mal ve kişisel mal ayrımı, katılma alacağının hesabı, tasfiye davası ve on yıllık zamanaşımı süresi.
Boşanmada mal paylaşımı, davanın en çok yanlış bilinen konusudur. Yaygın kanı “her şey yarı yarıya bölünür” şeklindedir. Gerçekte uygulanan sistem daha ayrıntılıdır: hangi malın hangi dönemde ve hangi kaynakla edinildiği belirleyicidir.
Hangi rejim uygulanır?
2002 yılında yürürlüğe giren düzenlemeyle yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılma rejimi olmuştur. Eşler noterde sözleşme yaparak farklı bir rejim seçmedikçe bu rejim uygulanır.
Bu tarihten önce evlenen çiftler bakımından iki dönem birlikte değerlendirilir: 2002 öncesi dönemde mal ayrılığı, sonrasında ise edinilmiş mallara katılma rejimi. Bu nedenle uzun süreli evliliklerde hesap iki katmanlı yapılır.
Farklı bir rejim seçilmek istenirse mal rejimi sözleşmesi yapılması gerekir; ayrıntılar için evlilik sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Edinilmiş mal ve kişisel mal ayrımı
Sistemin özü bu ayrımdadır.
Edinilmiş mallar
Eşin, mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek edindiği değerlerdir:
- Çalışma karşılığı elde edilen kazançlar (ücret, serbest meslek kazancı, ticari kâr),
- Sosyal güvenlik ve sosyal yardım kurumlarının yaptığı ödemeler,
- Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar,
- Kişisel malların gelirleri (örneğin kişisel mal olan dükkânın kira geliri),
- Edinilmiş malların yerine geçen değerler.
Kişisel mallar
- Eşlerden birinin yalnızca kişisel kullanımına yarayan eşya,
- Mal rejiminin başlangıcında bir eşe ait olan ya da sonradan miras yoluyla veya karşılıksız kazanma yoluyla edinilen mallar,
- Manevi tazminat alacakları,
- Kişisel malların yerine geçen değerler.
Miras yoluyla gelen bir taşınmaz kişisel maldır; ancak o taşınmazın kira geliri edinilmiş mal sayılır. Bu ayrım uygulamada sıkça gözden kaçar.
Bir malın hangi gruba girdiği ispat edilemezse, edinilmiş mal sayılacağına ilişkin karine uygulanır. Bu nedenle kişisel mal iddiasında bulunan taraf, bunu belgeyle ortaya koymak durumundadır.
Katılma alacağı nasıl hesaplanır?
Hesap dört aşamada yapılır:
1. Malların gruplandırılması. Her eşin edinilmiş ve kişisel malları ayrı ayrı belirlenir.
2. Borçların düşülmesi. Edinilmiş mallara ilişkin borçlar bu gruptan indirilir. Kalan tutara artık değer denir.
3. Eklenecek değerlerin hesaba katılması. Eşin, mal rejiminin sona ermesinden önceki belirli bir dönemde yaptığı karşılıksız kazandırmalar ile katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler artık değere eklenir.
4. Paylaşım. Her eş, diğerinin artık değerinin yarısı oranında katılma alacağı talep edebilir. Karşılıklı alacaklar takas edilir.
Değerlendirmede malların tasfiye anındaki değeri esas alınır. Yani satın alma bedeli değil, tasfiye sırasındaki güncel değeri dikkate alınır. Bu nedenle dosyalarda taşınmaz değerlemesi için bilirkişi incelemesi yapılır.
Denkleştirme ve değer artış payı
Uygulamada en çok karşılaşılan senaryo şudur: evlenmeden önce alınan bir konutun kredi taksitleri, evlilik içinde ortak gelirlerle ödenmiştir.
Bu hâlde konut kişisel mal olarak kalır; ancak evlilik içinde yapılan ödemeler bakımından denkleştirme talebi doğar. Ayrıca malın değerinde bu katkı sayesinde artış meydana gelmişse, değer artış payı istenebilir.
Benzer şekilde bir eşin kendi kişisel malıyla diğer eşin malına katkı sağlaması hâlinde de talep gündeme gelir. Bu nedenle kredi ödemelerinin hangi hesaptan yapıldığını gösteren kayıtların saklanması önemlidir.
2002 öncesi dönemde edinilen mallar bakımından ise katkı payı alacağı talebi ileri sürülür. Bu talebin dayanağı ve hesap yöntemi katılma alacağından farklıdır.
Aile konutu ve ev eşyası
Aile konutu bakımından özel düzenlemeler vardır. Aile konutu şerhi konulmuşsa, malik eş tek başına konutu devredemez veya üzerinde ipotek kuramaz.
Boşanma hâlinde, çocukların menfaati veya somut koşullar gerektiriyorsa; aile konutunun kullanım hakkının eşlerden birine tanınması istenebilir. Bu, mülkiyetin devri değil kullanım hakkının düzenlenmesidir.
Ev eşyaları bakımından da paylaşım yapılır. Uygulamada eşya listesinin ve varsa faturaların dosyaya sunulması önemlidir.
Hâkimin payı azaltma yetkisi
Kanun, artık değere katılma oranının değiştirilmesine imkân tanır. Hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde hâkim, katılma alacağını azaltabilir veya tamamen kaldırabilir.
Bu yetki dar kullanılır; ancak evlilik birliğine katkı sağlamayan, ortak yaşamı ekonomik olarak zarara uğratan davranışların bulunduğu dosyalarda gündeme gelebilir.
Usul: davanın zamanı ve süresi
Mal rejiminin tasfiyesine, boşanma kararı kesinleşmeden karar verilemez. Uygulamada bu talep, boşanma dosyasından ayrılarak ayrı bir dosyada görülür ya da boşanmanın kesinleşmesi beklenir.
Talep, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımı süresi içinde ileri sürülmelidir. Sürenin uzunluğu rahatlatıcı olsa da, banka kayıtlarının saklama süreleri ve tanık beyanlarının zayıflaması nedeniyle beklemek dosyayı zayıflatır.
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yargılamada taşınmaz değerlemesi, banka kayıtlarının celbi ve şirket paylarının değerlendirilmesi gibi teknik aşamalar bulunur.
Mal kaçırma ihtimali varsa
Boşanma sürecinde eşlerden birinin taşınmazlarını devretmesi, hesaplarını boşaltması veya şirket paylarını üçüncü kişilere aktarması sıkça karşılaşılan bir durumdur.
Bu ihtimale karşı alınabilecek önlemler ve devirlere karşı başvurulacak yollar için boşanmada mal kaçırma yazımıza bakabilirsiniz.
Toplanması gereken belgeler
Tasfiye dosyası, belge dosyasıdır. Hazırlanması gerekenler:
- Evlenme ve boşanma tarihlerini gösteren nüfus kayıtları,
- Her iki eşe ait tapu kayıtları ve edinme tarihlerini gösteren işlem dosyaları,
- Araç tescil kayıtları,
- Banka hesap dökümleri, mevduat ve yatırım hesabı kayıtları,
- Kredi sözleşmeleri ve taksit ödeme kayıtları,
- SGK hizmet dökümü ve gelir belgeleri,
- Şirket ortaklık kayıtları ve ticaret sicil bilgileri,
- Miras yoluyla gelen mallara ilişkin veraset belgeleri.
Değerlendirme
Boşanmada mal paylaşımı, matematiksel bir bölme işlemi değil; malların kaynağına ve edinilme tarihine dayanan bir hesaptır. Tapunun kimin adına kayıtlı olduğu tek başına sonucu belirlemez.
Malvarlığı tablonuzun değerlendirilmesi için aile hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tapu benim adıma; eşim yine de hak talep edebilir mi?
Evet. Mal rejiminde belirleyici olan tapunun kimin adına kayıtlı olduğu değil, malın hangi kaynakla ve hangi dönemde edinildiğidir. Evlilik içinde edinilmiş bir taşınmaz, tek bir eşin adına kayıtlı olsa dahi katılma alacağına konu olabilir.
Mal paylaşımı davası boşanma davasıyla birlikte açılabilir mi?
Talep birlikte ileri sürülebilir; ancak mal rejiminin tasfiyesine boşanma kararı kesinleşmeden karar verilemez. Uygulamada mahkeme bu talebi ayırarak ayrı bir dosyada görür ya da boşanmanın kesinleşmesini bekler.
Evlilikten önce aldığım ev paylaşıma girer mi?
Evlilikten önce edinilen mallar kişisel maldır ve paylaşıma girmez. Ancak evlilik içinde bu malın kredi taksitleri ödenmişse ya da değerini artıran katkılar yapılmışsa, denkleştirme ve değer artış payı talepleri gündeme gelir.
Mal rejimi tasfiyesi talebi hangi süre içinde ileri sürülmelidir?
Boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımı süresi uygulanır. Sürenin uzun olması, delillerin zamanla kaybolması riskini ortadan kaldırmaz; bu nedenle sürecin geciktirilmemesi yerinde olur.