Deneme Süreli İş Sözleşmesi: Süre, Fesih ve İşçi Hakları

Deneme süresi, tarafların iş ilişkisini karşılıklı olarak değerlendirebilmesi amacıyla sözleşmenin başında öngörülen bir dönemdir.

Bu dönemde fesih kuralları önemli ölçüde esnetilmiştir. Bu nedenle sürenin sınırları ve koşulları uygulamada sıkça uyuşmazlık konusu olur.

Yasal süre sınırı

İş Kanunu’na göre deneme süresi en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir.

Bu sınırın aşılması hâlinde:

• Kararlaştırılan süre kanuni sınıra indirilir,
• Sınırı aşan dönemde yapılan fesih, olağan fesih kurallarına tabi olur,
• Bu dönemde yapılan fesihte kıdem ve ihbar tazminatı ile işe iade hakları gündeme gelir.

Örneğin altı aylık deneme süresi kararlaştırılmışsa, üçüncü ayda yapılan fesih deneme süresi feshi sayılmaz.

Geçerlilik koşulları

Sözleşmede açıkça kararlaştırılması. Deneme süresi, iş sözleşmesinde açıkça yer almalıdır. Sözleşmede hüküm bulunmaması hâlinde deneme süresi yoktur ve işveren bu hükme dayanarak tazminatsız fesih yapamaz.

Yazılılık. Kanunda deneme süresi bakımından ayrı bir şekil şartı öngörülmese de, ispat kolaylığı bakımından yazılı sözleşme yapılması gerekir. Uyuşmazlık hâlinde deneme süresinin varlığını ispat yükü işverendedir.

İş ilişkisinin başında olması. Deneme süresi, sözleşmenin kurulduğu andan itibaren işler. Çalışma devam ederken sonradan deneme süresi kararlaştırılması geçerli değildir.

Deneme süresinde fesih

Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini:

• Bildirim süresi vermeksizin,
• Tazminat ödemeksizin,
• Sebep göstermeksizin feshedebilir.

Fesih hakkı iki taraflıdır; işçi de aynı serbestliğe sahiptir.

Bununla birlikte fesih hakkının sınırları vardır:

Ayrımcılık yasağı. Feshin dil, ırk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, inanç, mezhep, hamilelik veya sendika üyeliği gibi nedenlere dayanması hâlinde ayrımcılık tazminatı gündeme gelir.

Sendikal neden. Feshin sendikal faaliyete dayanması hâlinde sendikal tazminat talep edilebilir.

Hakkın kötüye kullanılması. Fesih hakkının, işçiyi zarara uğratma amacıyla kullanılması hâlinde tazminat sorumluluğu doğabilir.

Deneme süresinde ödenmesi gerekenler

Fesih tazminatsız olsa da, doğmuş alacaklar ödenmek zorundadır:

• Çalışılan günlerin ücreti,
• Fazla çalışma ücreti,
• Hafta tatili ve genel tatil ücretleri,
• Varsa prim ve yol-yemek yardımları,
• Kullanılmamış izin bakımından: deneme süresi bir yıla ulaşmadığı için yıllık izin hakkı doğmaz.

Ücretin ödenmemesi hâlinde işçi, deneme süresinde de haklı nedenle derhâl fesih hakkını kullanabilir ve alacaklarını dava yoluyla talep edebilir.

Sigorta ve diğer yükümlülükler

Deneme süresi, sigortasız çalışma dönemi değildir. İşveren bakımından geçerli olan yükümlülükler:

• İşe giriş bildirgesinin süresinde verilmesi,
• Sigorta primlerinin gerçek ücret üzerinden ödenmesi,
• İş sağlığı ve güvenliği eğitiminin verilmesi,
• İşe giriş sağlık muayenesinin yapılması,
• Kişisel koruyucu donanımın sağlanması.

Bu yükümlülüklerin ihlali idari para cezası doğurur. Deneme süresinde meydana gelen bir iş kazasında işverenin sorumluluğu tam olarak devam eder.

Deneme süresi ve kıdem

İş ilişkisi deneme süresinden sonra devam ederse, deneme süresi kıdem hesabına dâhil edilir.

Bu, aşağıdaki haklar bakımından önem taşır:

• Kıdem tazminatına esas bir yıllık sürenin hesabı,
• İş güvencesi kapsamı için gereken altı aylık kıdem,
• İhbar süresinin belirlenmesi,
• Yıllık izin hakkının doğması.

Belirli süreli sözleşmelerde deneme süresi

Belirli süreli iş sözleşmelerinde de deneme süresi kararlaştırılabilir. Ancak sözleşme süresiyle deneme süresi arasında makul bir oran bulunması aranır. Çok kısa süreli bir sözleşmede iki aylık deneme süresi öngörülmesi, hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilir.

Sık yapılan hatalar

1. Sözleşmeye deneme süresi yazılmaması. İşveren, deneme süresi hükmü olmaksızın tazminatsız fesih yapamaz.
2. Deneme süresinin ikinci kez uygulanması. Aynı işçiyle aynı iş için ikinci bir deneme süresi kararlaştırılması kural olarak geçerli değildir.
3. Süre bitiminden sonra yapılan feshin deneme feshi sayılması. Fesih iradesinin, süre içinde işçiye ulaşmış olması gerekir. Sürenin son gününde alınan kararın bildirilmemesi hâlinde deneme süresi feshi hükümleri uygulanmaz.
4. Deneme süresi boyunca sigorta bildirimi yapılmaması. Bu, hem idari yaptırım hem de hizmet tespiti davası riski doğurur.
5. Deneme süresinin tek taraflı uzatılması. Toplu iş sözleşmesi bulunmaksızın süre iki ayı aşamaz.
6. Ücretin deneme süresinde eksik ödenmesi. Deneme süresi, asgari ücretin altında ödeme yapılmasını meşrulaştırmaz.

Fesih sonrası yapılacaklar

İşçi bakımından:

• Fesih bildirimini yazılı isteyin ve tarihini belgeleyin,
• Ödeme dekontlarını ve bordroyu saklayın,
• SGK çıkış kodunu kontrol edin,
• Deneme süresinin sözleşmede yer alıp almadığını ve süresinin kanuni sınırı aşıp aşmadığını inceleyin,
• Fesih tarihinin deneme süresi içinde olup olmadığını takvim üzerinden doğrulayın.

Deneme süresinin geçersiz olduğu veya fesihin süre bitiminden sonra yapıldığı tespit edilirse, kıdem ve ihbar tazminatı ile koşulları varsa işe iade talepleri gündeme gelir. İşe iade için fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir.

Değerlendirme

Deneme süresi uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen üç unsur vardır: deneme süresinin sözleşmede açıkça kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı, kararlaştırılan sürenin iki aylık kanuni sınırı aşmaması ve fesih bildiriminin süre içinde işçiye ulaşmış olması.

Süreç değerlendirmesi için iş hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.