Gemi Adamı Alacakları: Ücret, Tazminat ve Gemi Haczi

Gemi adamlarının çalışma ilişkisi, kara işçilerinden farklı bir mevzuata tabidir. Sözleşmenin niteliği, çalışma süreleri, fesih usulü ve alacakların tahsil yolları bakımından özel kurallar uygulanır.

En belirgin fark, alacakların tahsilinde geminin kendisinin güvence oluşturmasıdır.

Hangi mevzuat uygulanır

Bu belirleme, sürecin tamamını etkileyen ilk sorudur.

Deniz İş Kanunu. Türk bayrağını taşıyan ve belirli tonajın üzerindeki gemilerde çalışan gemi adamları bu kanuna tabidir. Kaptan, zabitler, tayfalar ve gemide istihdam edilen diğer kişiler kapsamdadır.

İş Kanunu. Deniz İş Kanunu kapsamı dışında kalan bazı deniz çalışanları bakımından İş Kanunu uygulanır.

Borçlar Kanunu. Her iki kanunun kapsamı dışında kalan hâllerde genel hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır.

Uygulanacak mevzuat; kıdem tazminatı tavanının uygulanıp uygulanmayacağını, fesih usulünü, çalışma süresi hesabını ve zamanaşımı sürelerini etkiler. Bu nedenle dosyanın başında geminin bayrağı, tonajı ve sözleşmenin niteliği tespit edilmelidir.

Talep edilebilecek alacak kalemleri

Ücret alacakları. Temel ücret, gemide geçirilen süreye ilişkin ödenmeyen kısımlar, avans mahsuplarındaki hatalar.

Fazla çalışma ücreti. Deniz İş Kanunu’nda çalışma süresi ve fazla çalışma bakımından özel düzenlemeler bulunur. Vardiya kayıtları ve gemi jurnali esas alınır.

Hafta tatili ve genel tatil ücretleri. Seyir hâlinde geçen tatil günleri.

Yıllık izin ücreti. Kullanılmayan izin süreleri, sözleşmenin sona ermesiyle ücrete dönüşür.

Kıdem tazminatı. Deniz İş Kanunu’na tabi gemi adamları bakımından her tam yıl için otuz günlük ücret esas alınır. Bu kanunda kıdem tazminatı tavanı uygulanmaz; bu, kara işçilerine göre önemli bir farktır.

İhbar tazminatı. Bildirim sürelerine uyulmaksızın yapılan fesihlerde.

Yol ve iaşe giderleri. Gemi adamının, sözleşmenin sona ermesi hâlinde işe alındığı yere dönüş masrafları ve bu süredeki iaşe bedeli işverence karşılanır. Yabancı limanda bırakılma hâllerinde bu kalem önem taşır.

İş kazası ve meslek hastalığı tazminatı. Gemide meydana gelen kazalarda maddi ve manevi tazminat.

Repatriasyon (ülkeye geri gönderme) hakkı. Uluslararası düzenlemeler ve sözleşmeler kapsamında gemi adamının ülkesine dönüş hakkı ve masrafları.

Sözleşmenin sona ermesi

Deniz İş Kanunu, fesih bakımından kendine özgü kurallar öngörür.

Belirli süreli ve belirli seferlik sözleşmeler. Deniz çalışmasında sıkça kullanılır. Sürenin veya seferin bitimiyle sözleşme sona erer.

Bildirimli fesih. Süresiz sözleşmelerde, kıdeme göre değişen bildirim süreleri uygulanır.

Haklı nedenle derhâl fesih. İşveren ve gemi adamı bakımından ayrı ayrı düzenlenmiştir. Gemi adamı bakımından ücretin ödenmemesi, geminin denize elverişsiz hâle gelmesi, sağlık ve güvenlik koşullarının bulunmaması gibi hâller haklı fesih nedeni oluşturur.

Geminin kaybı veya elverişsizliği. Geminin batması, kaybolması veya seferden çıkarılması hâlinde sözleşmenin sona ermesine ilişkin özel hükümler ve gemi adamına ödenecek tutarlar düzenlenmiştir.

Yabancı limanda sözleşmenin sona ermesi. Bu hâlde dönüş masrafları ve iaşe yükümlülüğü işverene aittir.

Gemi alacaklısı hakkı: en güçlü tahsil aracı

Deniz iş uyuşmazlıklarını kara uyuşmazlıklarından ayıran temel özellik budur.

Gemi adamlarının hizmet sözleşmesinden doğan ücret ve diğer alacakları, gemi alacaklısı hakkı veren alacaklar arasındadır. Bu, gemi üzerinde kanuni bir rehin hakkı doğurur.

Sonuçları:

Geminin maliki değişse bile hak devam eder. Gemi satılsa dahi gemi alacaklısı hakkı gemiyi takip eder. Bu, işverenin şirket yapısını değiştirmesi hâlinde koruma sağlar.

Öncelik sırası. Gemi adamı alacakları, gemi alacaklısı hakları arasında öncelikli sıralarda yer alır. Bu, gemi satış bedelinin paylaştırılmasında belirleyicidir.

İhtiyati haciz. Alacak için gemiye ihtiyati haciz konulması talep edilebilir. Karar üzerine gemi limandan ayrılamaz. Bu, işvereni ödemeye yönelten en etkili baskı aracıdır.

Süre sınırı. Gemi alacaklısı hakkı bakımından kanunda öngörülen süreler bulunur. Bu sürelerin geçirilmesi hâlinde rehin hakkı sona erer ve yalnızca kişisel alacak hakkı kalır. Bu nedenle ihtiyati haciz başvurusunun geciktirilmemesi gerekir.

İhtiyati haciz süreci

1. Yetkili mahkeme. Geminin bulunduğu yer mahkemesinden talep edilir.
2. Teminat. Kural olarak teminat gösterilmesi istenir; ancak gemi adamı alacakları bakımından teminattan muafiyet gündeme gelebilir.
3. Uygulama. Karar liman başkanlığına ve ilgili sicile bildirilir; gemi seferden alıkonur.
4. Dava açma süresi. İhtiyati haciz kararının uygulanmasından itibaren kanunda öngörülen süre içinde esas hakkında dava açılması veya takip başlatılması gerekir. Aksi hâlde haciz kendiliğinden kalkar.

Bu süreçte hız belirleyicidir; gemi limandan ayrıldıktan sonra tahsil imkânı ciddi biçimde azalır.

Yabancı bayraklı gemilerde durum

Yabancı bayraklı gemide çalışan Türk vatandaşı gemi adamları bakımından karşılaşılan sorular:

Yetkili mahkeme. Geminin Türk limanında bulunması, işverenin Türkiye’de yerleşim yeri veya şubesi olması ya da sözleşmede Türk mahkemelerinin yetkili kılınması hâlinde Türkiye’de dava açılması mümkün olabilir. Ayrıca ihtiyati haciz talebi bakımından geminin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Uygulanacak hukuk. Sözleşmede hukuk seçimi yapılmış olabilir. Ancak işçi lehine olan asgari koruma hükümleri bakımından sınırlamalar bulunur.

Uluslararası düzenlemeler. Denizcilik çalışma standartlarına ilişkin uluslararası sözleşmeler, ücret, çalışma süresi, barınma koşulları ve repatriasyon bakımından asgari haklar öngörür. Liman devleti denetimleri kapsamında bu koşullara aykırılık bildirilebilir.

Bayrak devleti ve liman başkanlığı şikâyeti. Ücretin ödenmemesi hâlinde liman başkanlığına ve bayrak devleti yetkililerine şikâyet yolu da kullanılabilir.

Delil hazırlığı

Toplanması gerekenler:

• Gemi adamı sözleşmesi ve ekleri,
• Gemi adamı cüzdanı ve hizmet kayıtları,
• Gemi jurnali ve vardiya kayıtlarına ilişkin talep,
• Ücret bordroları, avans makbuzları, banka kayıtları,
• Gemiye giriş-çıkış ve liman kayıtları,
• Sefer belgeleri ve manifestolar,
• Sağlık raporları ve kaza tutanakları,
• Diğer gemi adamlarının tanık bilgileri,
• Geminin sicil kayıtları, malik ve işletici bilgileri.

Geminin sicil kaydından malik, işletici ve donatanın tespiti; hem davanın kime karşı açılacağını hem de ihtiyati haciz talebinin dayanağını belirler.

Arabuluculuk durumu

İşçilik alacakları bakımından arabuluculuk dava şartıdır. Ancak iş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat talepleri bakımından arabuluculuk zorunlu değildir.

Ayrıca ihtiyati haciz talebi, arabuluculuk şartından bağımsız olarak ve derhâl yapılabilir. Bu nedenle geminin limanda bulunduğu dönemde öncelikle ihtiyati haciz talebinin sunulması, ardından arabuluculuk sürecinin yürütülmesi doğru sıralamadır.

Değerlendirme

Gemi adamı alacaklarında sonucu belirleyen üç unsur vardır: uygulanacak mevzuatın (Deniz İş Kanunu veya İş Kanunu) doğru tespiti, gemi limandayken ihtiyati haciz talebinin gecikmeksizin sunulması ve gemi sicil kayıtlarından malik ile işleticinin belirlenmesi.

Süreç değerlendirmesi için iş hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.