İşten Çıkarılan İşçinin Hakları: Tazminat ve Dava Süreleri
İşten çıkarılan işçinin kıdem ve ihbar tazminatı, işe iade davası, arabuluculuk zorunluluğu, iki haftalık ve bir aylık süreler ile talep edilebilecek diğer alacaklar.
İş sözleşmesinin işveren tarafından sona erdirilmesi hâlinde işçinin birden fazla hakkı gündeme gelir. Bu hakların bir kısmı çok kısa hak düşürücü sürelere tabidir.
Bu nedenle işten çıkarılan işçinin ilk yapması gereken, hangi haklarının hangi süre içinde ileri sürülmesi gerektiğini belirlemektir.
İlk 30 gün: kritik süre
Feshin geçersizliğine dayanan taleplerde süre çok kısadır.
Arabulucuya başvuru: bir ay. İşe iade talebi bakımından, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur.
Dava açma: iki hafta. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır.
Bu süreler hak düşürücüdür ve kaçırılması hâlinde işe iade hakkı tamamen kaybedilir. Tazminat alacakları bakımından ise beş yıllık zamanaşımı süresi uygulanır; ancak bu alacaklar için de arabuluculuk dava şartıdır.
Kıdem tazminatı
Kıdem tazminatına hak kazanmanın koşulları:
En az bir yıllık çalışma. Aynı işverene ait iş yerlerinde geçen süreler birleştirilir.
Feshin niteliği. İşverenin haklı neden dışında yaptığı fesihlerde, işçinin haklı nedenle derhâl feshinde, askerlik, evlilik nedeniyle kadın işçinin bir yıl içinde feshi ve emeklilik hâllerinde kıdem tazminatı doğar.
İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle haklı fesih yapması hâlinde kıdem tazminatı ödenmez. Buna karşılık sağlık sebepleri veya zorlayıcı sebepler nedeniyle yapılan haklı fesihlerde kıdem tazminatı ödenir.
Hesaplama. Her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret esas alınır. Yıldan artan süreler oranlanır. Giydirilmiş ücrete yol, yemek, ikramiye ve düzenli ödenen sosyal yardımlar dâhil edilir.
Her yıl için ödenecek tutar, kanunda belirlenen kıdem tazminatı tavanını aşamaz. Tavan tutarı altı ayda bir güncellenir.
İhbar tazminatı
Bildirim sürelerine uyulmaksızın yapılan fesihlerde doğar. Süreler:
| Çalışma süresi | Bildirim süresi |
|---|---|
| 6 aydan az | 2 hafta |
| 6 ay – 1,5 yıl | 4 hafta |
| 1,5 yıl – 3 yıl | 6 hafta |
| 3 yıldan fazla | 8 hafta |
İşveren bu süreyi kullandırmak yerine karşılığını peşin ödeyebilir. Haklı nedenle derhâl fesih hâlinde ihbar tazminatı doğmaz.
İşçinin bildirim süresi vermeksizin istifa etmesi hâlinde ise işveren, işçiden ihbar tazminatı talep edebilir.
İşe iade davası
Feshin geçerli bir nedene dayanmadığı iddiasıyla açılır. Koşulları:
- İş yerinde otuz veya daha fazla işçi çalışması,
- İşçinin en az altı aylık kıdemi bulunması,
- İş sözleşmesinin belirsiz süreli olması,
- İşveren vekili konumunda olmaması.
Feshin geçerli nedene dayandığını ispat yükü işverendedir. Geçerli neden, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin gereklerinden kaynaklanmalıdır.
Sonuçları. Feshin geçersizliğine karar verilmesi hâlinde:
- İşçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak üzere başvurmalıdır,
- İşveren, başvurudan itibaren bir ay içinde işe başlatmazsa dört ile sekiz aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı öder,
- Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için en çok dört aylık ücret ve diğer hakları ödenir.
İşçinin süresi içinde başvurmaması hâlinde fesih geçerli hâle gelir. Bu nedenle on iş günlük süreye özellikle dikkat edilmelidir.
Diğer işçilik alacakları
Fesih türünden bağımsız olarak talep edilebilecek alacaklar:
Ödenmemiş ücret. Son dönem ücretleri ve eksik ödenen kısımlar.
Fazla çalışma ücreti. Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar için normal ücretin yüzde elli fazlası. İspat, puantaj kayıtları, giriş-çıkış kayıtları ve tanık beyanlarıyla sağlanır.
Yıllık izin ücreti. Kullanılmayan izin süreleri fesih hâlinde ücrete dönüşür. İzin ücreti yalnızca sözleşme sona erdiğinde talep edilebilir.
Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri. Bu günlerde çalışılmışsa zamlı ödeme.
Gece çalışması ve vardiya farkları.
Prim, ikramiye ve ödenmeyen sosyal haklar.
Kötü niyet tazminatı. İş güvencesi kapsamında olmayan işçinin, sözleşmesinin kötüye kullanılarak sona erdirilmesi hâlinde bildirim süresi ücretinin üç katı tutarında.
Ayrımcılık tazminatı. Eşit davranma borcuna aykırılık hâlinde dört aya kadar ücret tutarında.
Sendikal tazminat. Feshin sendikal nedene dayanması hâlinde bir yıllık ücretten az olmamak üzere.
Fesih sonrası ilk adımlar
- Fesih bildirimini yazılı olarak isteyin. Bildirimde fesih sebebinin açık ve kesin şekilde belirtilmesi zorunludur. Sebep gösterilmeyen fesihler geçerlilik denetiminde işveren aleyhine sonuç doğurur.
- Belgeleri imzalamadan önce okuyun. İbraname veya feragat niteliğindeki belgeler haklarınızı ortadan kaldırabilir. Baskı altında imzalanan belgeler bakımından itiraz hakkınız bulunsa da ispat güçleşir.
- Ödeme dekontlarını saklayın. Kıdem ve ihbar tazminatı adı altında yapılan ödemelerin dekontları önemlidir.
- Çalışma belgesi talep edin. İşveren, işçinin talebi hâlinde çalışma belgesi vermekle yükümlüdür.
- İşsizlik ödeneği başvurusu yapın. Fesih tarihinden itibaren otuz gün içinde İŞKUR’a başvurulması gerekir. Şartları taşıyorsanız işsizlik ödeneğinden yararlanabilirsiniz.
- SGK çıkış kodunu kontrol edin. Çıkış kodu, kıdem tazminatı ve işsizlik ödeneği hakkını doğrudan etkiler. Yanlış kod bildirimi hâlinde düzeltme talep edilmelidir.
Delil hazırlığı
İşçilik alacağı davalarında ispat, büyük ölçüde belge ve tanıklarla sağlanır. Toplanması gerekenler:
- İş sözleşmesi ve varsa ekleri,
- Bordrolar ve banka hesap dökümleri,
- Giriş-çıkış kayıtları, parmak izi veya kartlı geçiş verileri,
- Vardiya çizelgeleri ve puantaj kayıtları,
- İşveren yazışmaları, e-postalar, mesaj kayıtları,
- Uyarı ve savunma istem yazıları,
- Aynı dönemde çalışan iş arkadaşlarının bilgileri,
- SGK hizmet dökümü ve işe giriş-çıkış bildirgeleri.
Bordronun imzalanmış olması, aksi yazılı belgeyle ispatlanmadıkça o dönem için ödemenin yapıldığı karinesini doğurur. Bu nedenle bordroların ihtirazi kayıtla imzalanması önemlidir.
Arabuluculuk aşaması
İşçilik alacakları ve işe iade taleplerinde arabuluculuk dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmaksızın açılan dava usulden reddedilir.
Arabuluculukta dikkat edilmesi gerekenler:
- Anlaşma tutanağı, ilam niteliğinde belge sayılır ve icraya konulabilir,
- Tutanakta yer alan alacak kalemleri bakımından sonradan dava açılamaz,
- Bu nedenle hangi alacakların anlaşmaya dâhil edildiğinin açık yazılması gerekir,
- Hesaplama yapılmadan anlaşmaya varılması ciddi hak kaybı doğurur.
Değerlendirme
İşten çıkarılan işçinin hakları bakımından sonucu belirleyen üç unsur vardır: işe iade için bir aylık arabuluculuk ve iki haftalık dava sürelerinin kaçırılmaması, fesih bildiriminin ve imzalanan belgelerin dikkatle incelenmesi, alacak kalemlerinin arabuluculuk aşamasından önce hesaplanması.
Süreç değerlendirmesi için iş hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İşten çıkarıldığımda hangi alacakları talep edebilirim?
Koşulları varsa kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kullanılmayan yıllık izin ücreti, ödenmemiş ücret, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ve resmî tatil ücretleri, ikramiye ve prim alacakları talep edilebilir. Feshin geçerli bir nedene dayanmaması hâlinde işe iade davası da açılabilir.
İşe iade davası için süre ne kadar?
Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücüdür.
Tazminat alacaklarında zamanaşımı ne kadar?
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı ve yıllık izin ücreti alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Ücret, fazla çalışma ve tatil ücreti alacaklarında da beş yıllık süre uygulanır. Süre, fesih tarihinden itibaren işler.
İstifa edersem kıdem tazminatı alabilir miyim?
Kural olarak istifa hâlinde kıdem tazminatı doğmaz. Ancak işçinin haklı nedenle derhâl fesih hakkını kullanması hâlinde kıdem tazminatı talep edilebilir. Ayrıca askerlik, evlilik nedeniyle kadın işçinin feshi ve emeklilik gibi hâllerde de kıdem tazminatı hakkı doğar.