Sözleşme Kaleme Alırken Yapılan 12 Madde Hatası
Sözleşme metninde madde bazlı hatalar: belirsiz edim tanımı, eksik tebligat maddesi, geçersiz yetki şartı, ölçüsüz cezai şart, mücbir sebep ve gizlilik hükümleri.
Bir sözleşme uyuşmazlığında tartışılan konu, çoğu zaman tarafların ne yapmak istediği değil; metnin ne yazdığıdır.
Bu yazı, sözleşme metnini kaleme alırken madde bazında yapılan hataları ele alır. Sözleşme hukukunun genel çerçevesi için sözleşme hukuku temelleri yazımıza bakabilirsiniz.
1. Taraf ve yetki bilgilerinin eksik yazılması
Sözleşmenin ilk maddesi en çok atlanan maddedir.
Bulunması gerekenler:
- Gerçek kişilerde: ad-soyad, T.C. kimlik numarası, adres,
- Tüzel kişilerde: unvanın ticaret sicilindeki tam hâli, vergi numarası, MERSİS numarası, adres,
- İmzalayan kişinin temsil yetkisi ve yetki dayanağı.
Sık yapılan hata: şirketin ticari markasıyla veya kısaltmasıyla yazılması. Örneğin gerçek unvan “ABC Yapı Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi” iken sözleşmede “ABC İnşaat” yazılması, icra takibi aşamasında taraf teşkili sorunu doğurur.
Yapılması gereken: imza sirküleri ve ticaret sicil kaydı alınarak eke konulmalı; yetkinin sözleşme tarihinde geçerli olduğu doğrulanmalıdır.
2. Edimin belirsiz tanımlanması
“Kaliteli malzeme kullanılacaktır”, “işler zamanında teslim edilecektir”, “gerekli destek sağlanacaktır” gibi ifadeler uyuşmazlıkta hiçbir sonuç doğurmaz.
Belirlenmesi gerekenler:
- Teslim edilecek şeyin teknik özellikleri (marka, model, ölçü, standart),
- Miktar ve ölçü birimi,
- Teslim yeri ve teslim biçimi,
- Tarih veya süre (takvim günü mü iş günü mü),
- Kabul kriterleri ve muayene süresi,
- İşin ayıplı sayılacağı hâller.
Uzun ve karmaşık işlerde teknik şartname ek olarak hazırlanmalı ve sözleşmede “ekler sözleşmenin ayrılmaz parçasıdır” hükmüne yer verilmelidir. Ekler arasında çelişki hâlinde hangisinin öncelikli olacağı da belirtilmelidir.
3. Ödeme maddesinin eksik kurulması
Ödeme maddesinde yer alması gerekenler:
- Tutar ve KDV dâhil/hariç olduğu,
- Para birimi ve döviz cinsinden bedellerde dönüşüm kuru ile tarihi,
- Vade ve ödeme takvimi,
- Ödeme yöntemi ve hesap bilgisi,
- Fatura düzenleme yükümlülüğü ve süresi,
- Gecikme faizi oranı,
- Mahsup ve takas yasağı veya izni.
Döviz cinsinden bedellerde, mevzuatın döviz cinsinden sözleşme yapılmasına ilişkin sınırlamaları gözetilmelidir. Bu sınırlamalara aykırı bedel belirlemesi ciddi sonuç doğurur.
Gecikme faizi maddesi olmaması en sık karşılaşılan eksiklerdendir. Bu hâlde yalnızca kanuni faiz istenebilir; ticari işlerde ise ticari faiz uygulanır.
4. Tebligat maddesinin bulunmaması
Bu, sonuçları en ağır olan eksikliktir. Fesih ihtarı, temerrüt bildirimi ve ayıp ihbarı gibi kritik beyanların karşı tarafa ulaştığının ispatı gerekir.
Maddede yer alması gerekenler:
- Tarafların bildirim adresleri,
- Kabul edilen bildirim yöntemleri (noter, iadeli taahhütlü posta, KEP, e-posta),
- Adres değişikliğinin bildirim yükümlülüğü,
- Bildirilmeyen adres değişikliğinde eski adrese yapılan bildirimin geçerli sayılacağı,
- Bildirimin ne zaman yapılmış sayılacağı.
Son iki husus, karşı tarafın adresini terk ettiği hâllerde tüm süreci belirler.
E-posta bildirimi sözleşmede kabul edilmişse taraflar arasında geçerlidir; ancak fesih gibi ağır sonuç doğuran beyanlarda noter ihtarnamesi veya KEP tercih edilmelidir.
5. Yetki şartının geçersiz kurulması
Yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir ve yazılı olması gerekir.
Sık yapılan hatalar:
- Tacir olmayan kişiyle yapılan sözleşmeye yetki şartı konulması (geçersizdir),
- Kesin yetki kuralının bulunduğu hâllerde yetki şartı konulması. Taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer, iş davalarında kanuni yetki kuralları kesindir; sözleşmeyle değiştirilemez.
- Tüketici sözleşmelerinde tüketicinin aleyhine yetki şartı konulması.
Ayrıca tahkim şartı kararlaştırılacaksa; tahkim kurumunun, hakem sayısının, tahkim yerinin ve dilinin açıkça yazılması gerekir. Eksik tahkim şartları uygulamada işlevsiz kalır.
6. Cezai şartın ölçüsüz veya belirsiz düzenlenmesi
Cezai şart geçerlidir; ancak hâkim aşırı gördüğü cezai şartı indirebilir. Tacirler bakımından indirim talebi sınırlıdır.
Belirlenmesi gerekenler:
- Cezai şartın hangi somut ihlale bağlandığı,
- Tutarı veya hesaplama yöntemi (günlük, oransal),
- Üst sınır bulunup bulunmadığı,
- Asıl alacakla birlikte istenip istenemeyeceği,
- Cezai şartın ödenmesinin, ifadan kurtarıp kurtarmadığı,
- Zararın cezai şartı aşması hâlinde fark istenip istenemeyeceği.
Bu son madde kritiktir: sözleşmede aksi yazılmadıkça, cezai şartı aşan zararın istenmesi tartışmalı hâle gelir.
7. Fesih ve dönme hükümlerinin karıştırılması
Dönme, sözleşmeyi geriye etkili olarak sona erdirir; verilenler geri istenir. Fesih, ileriye etkilidir; o ana kadarki edimler yerinde kalır.
Sürekli borç ilişkilerinde (kira, hizmet, distribütörlük) fesih; ani edimli sözleşmelerde (satış, eser) dönme gündeme gelir.
Maddede belirlenmesi gerekenler:
- Haklı fesih sebepleri (somut olarak sayılmalı),
- Olağan fesih hakkı ve ihbar süresi,
- Fesih öncesi ihtar ve süre verme yükümlülüğü,
- Feshin sonuçları: iade, tasfiye, devam eden yükümlülükler,
- Fesih sonrası devam eden hükümler (gizlilik, rekabet yasağı).
8. Mücbir sebep maddesinin eksik olması
Mücbir sebep kaydı bulunmaması hâlinde ifa imkânsızlığına ilişkin genel kurallar uygulanır; bu her zaman tarafların beklentisiyle örtüşmez.
Maddede yer alması gerekenler:
- Mücbir sebep sayılan hâller ve sınırlayıcı mı örnekleyici mi olduğu,
- Bildirim yükümlülüğü ve süresi,
- Yükümlülüklerin askıya alınması ve süresi,
- Belirli süreyi aşması hâlinde fesih hakkı,
- Askı döneminde ödemelerin durumu.
Salgın, tedarik zinciri kesintileri ve kur dalgalanmaları bakımından açık düzenleme yapılması yerinde olur. Ekonomik güçlük ile mücbir sebebin ayrı düzenlenmesi gerekir; kur artışı kural olarak mücbir sebep sayılmaz, ancak uyarlama hükmü konulabilir.
9. Gizlilik ve kişisel veri hükümlerinin atlanması
Gizlilik maddesinde belirlenmesi gerekenler:
- Gizli bilgi tanımı ve kapsam dışı hâller,
- Süre (sözleşme sonrası devam edip etmeyeceği),
- İhlal hâlinde cezai şart,
- Bilgilerin iadesi veya imhası.
Kişisel veri paylaşımı içeren sözleşmelerde ayrıca:
- Tarafların veri sorumlusu / veri işleyen konumu,
- İşleme amacı ve hukuki dayanağı,
- Aydınlatma ve varsa açık rıza yükümlülükleri,
- Veri güvenliği tedbirleri,
- Yurt dışı aktarım hâlleri düzenlenmelidir.
Bu hükümlerin eksikliği, idari para cezası riskini doğurur.
10. Fikri mülkiyet haklarının belirsiz bırakılması
Eser, yazılım geliştirme, tasarım ve içerik üretimi sözleşmelerinde en çok uyuşmazlık doğuran maddedir.
Belirlenmesi gerekenler:
- Ortaya çıkan ürün üzerindeki hakların kime ait olacağı,
- Devir mi lisans mı olduğu,
- Lisansın münhasır olup olmadığı, süresi ve coğrafi kapsamı,
- Değiştirme ve işleme hakkı,
- Kaynak kod teslimi (yazılımda),
- Üçüncü kişi haklarına ilişkin tazmin taahhüdü.
Mali hakların devri bakımından mevzuatın öngördüğü yazılı şekil ve hakların ayrı ayrı belirtilmesi kuralı gözetilmelidir. “Tüm haklar devredilmiştir” ifadesi yeterli olmayabilir.
11. Devir ve alt yükleniciye ilişkin hükümlerin bulunmaması
- Sözleşmenin devri için karşı tarafın yazılı onayının gerekip gerekmediği,
- Alt yüklenici kullanılabilir mi, onaya tabi mi,
- Alt yüklenicinin fiillerinden kimin sorumlu olduğu,
- Şirket kontrolünün değişmesi hâlinde ne olacağı.
Bu hükümlerin bulunmaması, sözleşmenin bilmediğiniz bir tarafla devam etmesine yol açabilir.
12. Ekler, süre ve imza sayfası düzeninin ihmal edilmesi
Uygulamada dosyaların kaderini belirleyen küçük ayrıntılar:
- Sözleşmenin her sayfasının taraflarca imzalanması veya paraflanması,
- Eklerin ayrı ayrı imzalanması,
- Tarih yazılması,
- El yazısıyla yapılan değişikliklerin yanına imza atılması,
- Nüsha sayısının belirtilmesi ve her tarafa bir nüsha verilmesi,
- Boş satırların doldurulması veya çizilmesi,
- Sözleşmede yer alan tanım maddesinin metinle tutarlı olması.
Boş sözleşme veya boş senet imzalamak en ağır sonuç doğuran hatadır. Bu konuda zorla senet imzalatma yazımıza bakabilirsiniz.
İmzalamadan önce son kontrol listesi
- Karşı tarafın unvanı ve imza yetkisi doğrulandı mı?
- Edim, teslim tarihi ve kabul kriterleri ölçülebilir mi?
- Ödeme, faiz ve fatura maddeleri tam mı?
- Tebligat adresi ve yöntemi belirlendi mi?
- Yetki veya tahkim şartı geçerli biçimde kuruldu mu?
- Cezai şart hangi ihlale bağlı ve üst sınırı var mı?
- Fesih sebepleri ve ihbar süreleri yazıldı mı?
- Mücbir sebep ve uyarlama hükümleri var mı?
- Gizlilik, kişisel veri ve fikri mülkiyet düzenlendi mi?
- Ekler imzalandı, sayfa düzeni tamam mı?
Değerlendirme
Sözleşme metni hazırlanırken sonucu belirleyen üç unsur vardır: edimin ölçülebilir biçimde tanımlanması, tebligat maddesinin adres değişikliği kaydıyla birlikte kurulması ve cezai şart ile fesih hükümlerinin somut ihlallere bağlanması.
Sözleşme incelemesi için sözleşmeler hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Sözleşmeye yetki şartı koymak geçerli mi?
Yetki sözleşmesi ancak tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir ve yazılı olması gerekir. Tacir olmayan kişilerle yapılan sözleşmelere konulan yetki şartları geçersizdir. Ayrıca kesin yetki kurallarının bulunduğu hâllerde yetki sözleşmesi yapılamaz.
Cezai şart her zaman istenebilir mi?
Cezai şart geçerlidir; ancak hâkim aşırı gördüğü cezai şartı indirebilir. Tacirler bakımından indirim talebi sınırlıdır. Cezai şartın hangi ihlale bağlandığının, tutarının ve asıl alacakla birlikte istenip istenemeyeceğinin sözleşmede açıkça yazılması gerekir.
Tebligat maddesi neden önemli?
Sözleşmede bildirim adresi ve yöntemi belirlenmezse, fesih ihtarı ve temerrüt bildirimi gibi kritik beyanların karşı tarafa ulaştığı ispatlanamaz. Adres değişikliğinin bildirilmemesi hâlinde eski adrese yapılan bildirimin geçerli sayılacağına ilişkin hüküm konulması yerinde olur.
E-posta ile yapılan bildirim geçerli mi?
Sözleşmede açıkça kabul edilmişse e-posta bildirimi taraflar arasında geçerli olur. Ancak fesih gibi ağır sonuç doğuran beyanlar bakımından noter ihtarnamesi veya KEP üzerinden bildirim, ispat gücü nedeniyle tercih edilmelidir.