Sözleşme Hukuku: Uygulamadan 10 Soru ve Yanıtı

Aşağıda, sözleşme uyuşmazlıklarında en sık gelen somut sorular ve kısa yanıtları yer alıyor. Sözleşme hukukunun genel çerçevesi için sözleşme hukuku temelleri yazımıza bakabilirsiniz.

1. Sözleşme tek taraflı değiştirilebilir mi?

Kural olarak hayır. Sözleşme, kuruluşundaki gibi tarafların anlaşmasıyla değiştirilir.

İstisnalar ve sınırlar:

• Sözleşmede tek tarafa değişiklik yetkisi tanınmışsa, bu yetki dürüstlük kuralı çerçevesinde kullanılır.
• Bu tür hükümler, tek tek müzakere edilmemişse genel işlem koşulu sayılır ve karşı tarafın menfaatine aykırı olduğu ölçüde yazılmamış sayılabilir.
• Tüketici sözleşmelerinde tek taraflı değişiklik hükümleri kural olarak geçersiz sayılır.
• İş sözleşmelerinde çalışma koşullarında esaslı değişiklik, işçinin yazılı onayına tabidir.

Pratik öneri. Sözleşmede değişikliklerin yazılı yapılacağı kararlaştırılmışsa, sözlü değişiklikler ileri sürülemez. Her değişiklik için ek protokol düzenlenmelidir.

2. Sözleşme devredilebilir mi?

Üç ayrı işlem birbirinden ayrılmalıdır.

Alacağın devri. Alacaklı, alacağını borçlunun rızası olmaksızın üçüncü kişiye devredebilir. Devrin yazılı yapılması gerekir. Sözleşmede devir yasağı varsa devir hüküm doğurmaz.

Borcun devri (nakli). Borçlunun değişmesi, alacaklının onayına tabidir. Onay olmaksızın yapılan devir, alacaklıya karşı hüküm doğurmaz.

Sözleşmenin devri. Hem hak hem borçların topluca geçmesi. Karşı tarafın onayı gerekir.

Sözleşmede “yazılı onay olmaksızın devredilemez” hükmü bulunması yerinde olur. Aksi hâlde alacağınız, hiç tanımadığınız bir kişiye geçebilir.

3. Alt yüklenici kullanılabilir mi, sorumluluk kimde?

Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça, işin niteliği kişisel yapılmayı gerektirmiyorsa alt yüklenici kullanılabilir.

Sorumluluk. Yüklenici, alt yüklenicinin fiillerinden kendi fiili gibi sorumludur. İş sahibi, alt yükleniciyle doğrudan sözleşme ilişkisi bulunmadığından ona karşı doğrudan talepte bulunamaz; talebini yükleniciye yöneltir.

Sözleşmede düzenlenmesi gerekenler:

• Alt yüklenici kullanımının onaya tabi olup olmadığı,
• Onaylanan alt yüklenici listesi,
• Alt yüklenicinin sözleşmedeki gizlilik ve güvenlik yükümlülüklerine tabi kılınması,
• Alt yüklenici alacaklarının ödendiğine dair belge istenmesi.

İnşaat işlerinde alt yüklenici işçilerinin alacakları bakımından asıl işveren sıfatına bağlı sorumluluk da gündeme gelir.

4. Faiz oranı nasıl belirlenir?

Sözleşmede belirlenmişse o oran uygulanır. Ancak aşırı faiz oranları bakımından sınırlamalar bulunur.

Belirlenmemişse:

• Adi işlerde: kanuni faiz oranı,
• Ticari işlerde: Merkez Bankası’nın kısa vadeli avanslara uyguladığı faiz oranı, kanuni faiz oranından fazla ise bu oran talep edilebilir.

Faizin başlangıcı. Temerrüt tarihinden itibaren işler. Vade belirliyse vadeden, belirsizse ihtar tarihinden.

Faize faiz yürütülmesi. Kural olarak yasaktır. Cari hesaplar ve ticari işletmeler arasındaki ödünç sözleşmelerinde istisnalar bulunur.

Kıdem tazminatında özel durum. Kıdem tazminatına, mevduata uygulanan en yüksek faiz uygulanır. Bu, iş hukukuna özgü bir kuraldır.

5. Zamanaşımı süreleri nedir ve nasıl kesilir?

Alacak	Süre
Genel sözleşme alacakları	10 yıl
Kira bedeli, ücret, vekâlet ücreti, abonelik	5 yıl
Ayıba karşı tekeffül (kural)	2 yıl
Haksız fiil tazminatı	Öğrenmeden 2, her hâlde 10 yıl
Sebepsiz zenginleşme	Öğrenmeden 2, her hâlde 10 yıl
Kambiyo senetleri	Senet türüne göre özel süreler

Zamanaşımını kesen hâller: dava açılması, icra takibi başlatılması, iflas masasına başvuru, tahkim talebi, borçlunun borcu ikrar etmesi (kısmi ödeme, faiz ödemesi, teminat verilmesi).

Kesmeyen hâl: yalnızca ihtarname gönderilmesi. Bu husus sıkça yanlış bilinir. İhtar, zamanaşımını kesmez; sadece temerrüt oluşturur.

Zamanaşımı, hâkim tarafından resen dikkate alınmaz; def’i olarak ileri sürülmesi gerekir.

6. Damga vergisi ödenmemişse sözleşme geçersiz mi?

Hayır. Damga vergisi, sözleşmenin geçerliliğini etkilemez.

Ancak:

• Vergi ziyaı ve cezai yaptırım doğar,
• Resmî dairelere ibraz edilen belgelerde eksik damga vergisi tespit edilirse ilgili kurum bildirimde bulunur,
• Nüsha sayısı arttıkça vergi yükü değişir; bu nedenle tek nüsha düzenleyip taraflara onaylı kopya verilmesi tercih edilebilir.

Bazı sözleşme türleri damga vergisinden istisnadır. İşlem öncesinde mali danışmanlık alınması yerinde olur.

7. Sözleşme nüshası kayboldu, hakkım gider mi?

Hayır. Sözleşmenin varlığı ve içeriği başka delillerle ispatlanabilir:

• Karşı taraftaki nüsha (delil olarak ibrazı istenebilir),
• Sözleşmenin e-posta ekinde gönderilmiş hâli,
• Faturalar, irsaliyeler, ödeme kayıtları,
• Ticari defter kayıtları,
• Sözleşmeye atıf yapan yazışmalar,
• Tanık beyanları (delil başlangıcı varsa).

Öneri. Sözleşmelerin taranarak dijital arşivde tutulması ve önemli sözleşmelerin karşı tarafa e-posta ile teyit edilmesi. Bu, nüsha kaybı riskini ortadan kaldırır.

8. Kısmi ödeme kabul edilirse hak kaybı olur mu?

Kısmi ödemenin kabulü, kalan alacaktan vazgeçildiği anlamına gelmez. Ancak dikkat edilmesi gerekenler:

• Ödeme sırasında karşı taraf “ibra” veya “tüm borç kapatıldı” ifadesi kullanıyorsa, buna yazılı olarak itiraz edilmelidir,
• Dekont açıklamasında “bakiye alacak hakları saklıdır” kaydının bulunması,
• Kısmi ödemenin hangi alacağa (asıl alacak, faiz, masraf) mahsup edildiğinin belirlenmesi.

Kanunda, kısmi ödemenin öncelikle faiz ve masraflara mahsup edileceğine ilişkin kural bulunur. Alacaklı bakımından bu genellikle avantajlıdır.

Ayrıca: kısmi ödeme, borcun ikrarı sayılır ve zamanaşımını keser. Bu, alacaklı bakımından olumlu bir sonuçtur.

9. Sözleşmede yazmayan bir konu nasıl çözülür?

Sözleşmede boşluk bulunması hâlinde sırasıyla:

1. Sözleşmenin yorumu. Tarafların gerçek ve ortak iradesi araştırılır; sözleşme öncesi görüşmeler, yazışmalar ve sonraki davranışlar değerlendirilir.
2. Kanunun tamamlayıcı hükümleri. İsimli sözleşmelerde ilgili kanun hükümleri uygulanır. Örneğin satışta ayıp ve zapt hükümleri.
3. Örf ve âdet. Ticari örf ve âdet kuralları.
4. Dürüstlük kuralı. Hâkim, tarafların dürüst davranmaları hâlinde ne kararlaştıracaklarını değerlendirir.

İsimsiz sözleşmelerde (franchise, lisans, yazılım geliştirme) kanuni boşluk daha geniştir. Bu nedenle bu sözleşmelerin ayrıntılı hazırlanması daha da önemlidir.

10. Ticari uyuşmazlıkta doğrudan dava açılabilir mi?

Hayır. Ticari davalarda arabuluculuk dava şartıdır.

Kapsam: konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri.

Arabulucuya başvurulmaksızın açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.

Süreç:

• Arabulucu, görevlendirmeden itibaren altı hafta içinde süreci sonuçlandırır; bu süre en fazla iki hafta uzatılabilir,
• Anlaşma tutanağı ilam niteliğinde belge sayılır ve doğrudan icraya konulabilir,
• Anlaşma sağlanamazsa son tutanakla birlikte dava açılır.

İstisnalar. İhtiyati haciz ve ihtiyati tedbir talepleri, çekişmesiz yargı işleri ve iflas gibi bazı talepler bakımından arabuluculuk şartı uygulanmaz. Bu nedenle alacağın güvenceye alınması için ihtiyati haciz talebi, arabuluculuk sürecini beklemeksizin sunulabilir.

Tüketici uyuşmazlıklarında ise tüketici hakem heyetlerine başvuru sınırları ve tüketici mahkemelerinde arabuluculuk kuralları ayrıca gözetilir.

Değerlendirme

Bu on başlıkta sonucu belirleyen üç unsur vardır: zamanaşımının yalnızca dava, takip veya ikrarla kesildiğinin bilinmesi, sözleşme değişikliklerinin ek protokolle belgelenmesi ve ticari alacaklarda arabuluculuk şartıyla birlikte ihtiyati haciz imkânının eş zamanlı değerlendirilmesi.

Uyuşmazlık değerlendirmesi için sözleşmeler hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.